Heb jij een Stoofstraat in je dorp of stad? Wel, ga daar dan staan, en we flitsen je terug naar de middeleeuwen. Want de Stoofstraat is meestal genoemd naar de “stoof” of het badhuis dat toen op die plek stond. De sauna’s van hun tijd, en in een deel ervan vond sekswerk plaats. “Er stonden niet alleen baden in die badhuizen. Er stonden ook bedden.”

Het plezier en het gevaar van het badhuis

Rond 1614 publiceerde Crispijn I de Passe de prentreeks Hortus Voluptatum (Tuin der Lusten), een reeks gravures gewijd aan menselijke genoegens en de verleidingen die daarmee gepaard gaan.

Deze voorstelling van het badhuis toont een omgeving die voor tijdgenoten vertrouwd was. Openbare badhuizen waren plaatsen waar men zich waste, ontspande en elkaar ontmoette. Tegelijk genoten zij een dubbelzinnige reputatie. In kunst en literatuur werden ze vaak voorgesteld als plekken waar genot en morele risico’s dicht bij elkaar lagen.

Die spanning wordt treffend samengevat in het Latijnse onderschrift bij de prent. Links staat: “Balnea, vina, Venus multos exarsit amantes: et tamen exhilarant balnea, vina, Venus” – “Baden, wijn en Venus hebben menig minnaar in vuur en vlam gezet, en toch schenken baden, wijn en Venus vreugde.” Rechts klinkt het iets scherper: “Balnea, vina, Venus multos prostravit amantes: et firmant homines balnea, vina, Venus” – “Baden, wijn en Venus hebben menig minnaar ten val gebracht, en toch sterken baden, wijn en Venus de mens.”

Oude liefde, jonge spot

In De Badstoof, ook bekend als De hekeling van de ouderlingenliefde, gebruikt Hans Baldung Grien een vertrouwde omgeving om een terugkerend onderwerp uit de renaissanceliteratuur en beeldcultuur te behandelen: de dwaasheid van de liefde op latere leeftijd.

De voorstelling behoort tot zijn vroege oeuvre en toont al verschillende kenmerken die zijn werk zouden kenmerken, waaronder zijn belangstelling voor menselijke zwakheden en zijn talent voor psychologische karakterisering.

Het badhuis fungeert hier als een sociale ruimte waarin menselijke verlangens zichtbaar worden gemaakt. Juist daarom groeide het uit tot een geliefd onderwerp voor kunstenaars die het dagelijks leven niet alleen wilden afbeelden, maar er ook commentaar op wilden leveren.

Once upon a time… in Vlaanderen is een podcast die gemaakt werd door Sven Speybrouck uitgegeven door Nieuwsblad. Speciale dank gaat uit naar mediëviste Andrea Bardyn (KU Leuven). Deze podcast is mogelijk gemaakt dankzij de steun van The Phoebus Foundation SON, Bedrijvengroep Katoen Natie, Indaver en Hannibal Books.