Momenteel wordt in het restauratieatelier van The Phoebus Foundation gewerkt aan een bijzonder schilderij: Susanna en de ouderlingen door Jan Sanders van Hemessen (ca. 1500–1556/57), een van de meest markante schilders uit het zestiende-eeuwse Antwerpen. Het schilderij, uitgevoerd op paneel, is onderaan links gesigneerd en gedateerd 1547 en behoort daarmee tot de rijpe werken van de meester. De restauratie, uitgevoerd door Sven Van Dorst en zijn team, loopt inmiddels al ruim een jaar en gebeurt met het oog op de tentoonstelling Van Hemessen & Vader die in 2026 plaatsvindt in het Antwerpse Snijders&Rockoxhuis. Het publiek zal daar voor het eerst kunnen kennismaken met het gerestaureerde werk.

Een fragment van een groter verhaal

Aan de restauratie ging een grondig technisch onderzoek vooraf. Daarbij bleek al snel dat het paneel in het verleden aan alle vier de zijden werd ingekort, of in dit geval afgezaagd. De rechterzijde werd bovendien niet recht afgezaagd, waardoor het paneel schuin naar beneden toeloopt. Hierdoor gingen belangrijke delen van de voorstelling verloren. Zo ontbreekt vandaag de rechterarm van Susanna en is ook een deel van de linkerschouder van een van de ouderlingen verdwenen. Daarnaast ging een aanzienlijk gedeelte van het oorspronkelijke landschap verloren.

We weten min of meer hoe het schilderij er oorspronkelijk uitzag dankzij een tweede versie van het werk, uitgevoerd op doek en bekend via een foto. Hierop zijn de ontbrekende elementen zichtbaar, waardoor we kunnen schatten dat het paneel oorspronkelijk ongeveer 150 bij 100 cm groot was. Waarom het schilderij zo drastisch werd ingekort, is niet bekend en kan ook niet uit het werk worden afgeleid. Zo zijn er geen opmerkelijke sporen van bijvoorbeeld brand- of waterschade zichtbaar.

Een verzwakt paneel

Bij aanvang van de behandeling verkeerde de houten drager in een zorgwekkende toestand. Het paneel is samengesteld uit drie verticale eikenhouten planken, waaraan later aan de linker- en rechterzijde smalle stroken hout werden toegevoegd om de inlijsting te vergemakkelijken. Een aanzienlijk deel van de planken was ter hoogte van de paneelvoegen verzwakt door houtwormaantasting. Hierdoor was het geheel onstabiel en kon het paneel niet worden gemanipuleerd zonder een lijst die extra ondersteuning bood.

Om de stabiliteit van het schilderij voor de toekomst te garanderen, was een structurele behandeling noodzakelijk. Deze werd uitgevoerd door Brian Richardson en Sara Mateu, specialisten op het gebied van paneel- en houtrestauratie. De verzwakte voegen werden lokaal versterkt door opnieuw lijm in te brengen en waar nodig vulmateriaal toe te voegen. Op de zwakste plaatsen werden bovendien kleine houten klampen aan de achterzijde van het paneel aangebracht. Verder werd beslist om aan de rechterzijde, waar het paneel schuin is afgezaagd, een stuk eikenhout toe te voegen, zodat het paneel opnieuw een perfect rechthoekige vorm kreeg. Dankzij deze ingrepen is het schilderij opnieuw voldoende stabiel om veilig te worden gehanteerd en bewaard.

Verborgen kleuren komen opnieuw tevoorschijn

Ook de voorzijde van het schilderij was toe aan een grondige restauratie. Het oppervlak was bedekt met verschillende lagen vuil, sterk vergeelde vernis en latere retouches en overschilderingen. Deze toevoegingen hadden het oorspronkelijke kleurenspel van Van Hemessen grotendeels aan het zicht onttrokken.

Tijdens de reiniging werden deze storende lagen stap voor stap verwijderd. Dat proces leverde bijzonder veel voldoening op. Naarmate de oude vernislagen verdwenen, kwam de kwaliteit van Van Hemessens meesterschap opnieuw aan het licht. De behandeling maakte duidelijk dat de originele verflaag opmerkelijk goed bewaard was gebleven, met uitzondering van een lokaal schadebeeld op de benen van Susanna, waar een groot aantal kleine kraters in de verf zichtbaar is. De precieze oorzaak hiervan is moeilijk met zekerheid te achterhalen, maar mogelijk ontstond de schade tijdens een vroegere restauratiebehandeling waarbij te veel warmte of een bijtende chemische samenstelling werd gebruikt, waardoor de verf onherroepelijk werd aangetast.

Door de afname van vernis en vuil komen het intense kleurgebruik en de meesterlijke penseelvoering waarmee Van Hemessen de figuren vormgaf opnieuw volledig tot hun recht. Vooral de incarnaten, de geschilderde huidpartijen, getuigen van een uitzonderlijke technische vaardigheid. In het bijzonder tonen de gezichten en handen van de ouderlingen een verfijnde opbouw van licht, schaduw en kleur die kenmerkend is voor de kunstenaar.

De laatste fase

Momenteel bevindt de restauratie zich in haar laatste stadium. Na de reiniging werd een vernislaag aangebracht die de originele verf beschermt en de kleuren opnieuw verzadigt. Vervolgens werden kleine lacunes en oneffenheden opgevuld met een geschikt vulmiddel. Daarbovenop werd een eerste basisretouche in waterverf aangebracht.

Vandaag wordt gewerkt aan de eindretouche. Hiervoor worden pigmenten gebruikt die gebonden zijn in een synthetisch bindmiddel. Deze retouches integreren oude beschadigingen, zodat de aandacht van de kijker opnieuw volledig naar het originele werk wordt geleid. Zowel de schade aan de paneelvoegen als de beschadigingen aan de benen van Susanna worden op die manier zo discreet mogelijk opgenomen in het geheel. Aan de rechterzijde, waar een stuk hout werd toegevoegd, wordt de compositie deels gereconstrueerd. Zo kan bij het inlijsten een zo groot mogelijk deel van het originele schilderij zichtbaar blijven.

Na afronding van de retouches zal nog een eindvernis worden aangebracht en krijgt het schilderij een nieuwe, gepaste omlijsting. Daarmee wordt een restauratie afgerond die niet alleen de materiële toestand van het werk heeft verbeterd, maar ook de uitzonderlijke artistieke kwaliteiten van Jan van Hemessen opnieuw zichtbaar heeft gemaakt.

Meer weten over onze restauraties, onderzoeken en de verhalen achter de collectie? Blijf op de hoogte via onze nieuwsbrief.