De heksenfles van Turnhout

Turnhout, de late zestiende eeuw. Een bewoner van wat vandaag café De Zwarte Ruiter is, begraaft een goed afgesloten kruik voor de deur. Een heksenfles, die alle krachten van het kwaad buiten moet houden. Of waarin misschien wel een heks gevangen zit. Honderden jaren bleef ze onaangeroerd, tot het café in 2020 gerenoveerd werd. De kruik werd opgegraven en het zegel verbroken. De enige aanwijzing van haar functie? Een vieze smurrie.

Heksen in beeld

Vanaf het einde van de vijftiende eeuw krijgt hekserij in de Europese kunst steeds duidelijker contouren. Niet omdat er één vast beeld van de heks bestond, maar omdat kunstenaars gaandeweg een visueel repertoire ontwikkelden dat zich hardnekkig zou vastzetten: naakte lichamen, schedels, demonen, brouwsels, nachtelijke bijeenkomsten en rituelen die zich buiten de gewone orde leken af te spelen.

Bij Albrecht Dürer blijft de betekenis nog verleidelijk ongrijpbaar. Zijn prent uit 1497 staat traditioneel bekend als De vier heksen, al is nooit overtuigend vastgesteld wie de vrouwen zijn of wat zich precies voor onze ogen afspeelt. Een eeuw later is die wereld veel explicieter geworden. Bij David Teniers en in de anonieme voorstelling van een heksensabbat zijn ketels, flesjes, demonen en magische handelingen uitgegroeid tot een vertrouwde beeldtaal.

Kunstenaars legden daarmee niet eenvoudigweg een bestaand geloof vast. Hun beelden hielpen ook bepalen hoe hekserij eruit kon zien.

Prent van Albrecht Dürer met vier naakte vrouwen in een interieur, met boven hen een bol met de letters O.G.H. en op de achtergrond een demonische figuur. — Albrecht Dürer, *De vier heksen*, 1497

Schilderij van David Teniers II met een heks aan een tafel, omringd door flessen, magische voorwerpen en demonische figuren in een donker interieur. — David Teniers I, *Vertrek naar de heksensabbat met gifmengende heks*, 17de eeuw

Schilderij van een heks die de sabbat voorbereidt, omringd door demonen, vuur, magische voorwerpen en vreemde wezens in een duister landschap. — Onbekende meester, *Heks die de sabbat voorbereidt*, ca. 1610-1640

Tegen waarzeggers en tovenaars

Waar kunstenaars het bovennatuurlijke een zichtbare vorm gaven, probeerde de jezuïet Joannes David vooral de grens te trekken tussen geloof en bijgeloof. Zijn Christeliicken waerseggher, uitgegeven in Antwerpen in 1602–1603, speelt daarbij bewust met de taal van de waarzegger. Geen voorspellingen van wat komen zal, maar lessen over christelijk geloof en deugd, gevolgd door een Schildt-wacht tegen “valsche waersegghers, tooveraers” en andere praktijken die volgens David van het rechte pad afleidden.

Ook de prenten laten weinig ruimte voor twijfel. Wijsheid begint bij de vrees voor God; wie God verwerpt en zich tot de duivel wendt, kiest voor dwaasheid. Waarzeggerij en toverij verschijnen hier dus niet als een geheimzinnige wereld om je aan te vergapen, maar als een terrein waarop geloof, kennis en misleiding scherp van elkaar moesten worden onderscheiden.

Titelpagina van Joannes David, S.J., Christeliicken waerseggher, uitgegeven in Antwerpen in 1602, met verwijzingen naar waarzeggers, tovenaars en christelijke deugd. — Joannes David, S.J., *Christeliicken waerseggher*, met waarschuwingen tegen waarzeggerij en toverij, 1602

Prent uit Christeliicken waerseggher van Joannes David, S.J., met de Dood als gekroond skelet boven gevallen figuren uit verschillende maatschappelijke standen.

Prent uit Christeliicken waerseggher van Joannes David, S.J., met een ouroboros als symbool van de eeuwigheid, omringd door demonische figuren en vuur.

Once upon a time… in Vlaanderen is een podcast die gemaakt werd door Sven Speybrouck, uitgegeven door Nieuwsblad. Speciale dank gaat uit naar historica Lisa Demets (UGent). Deze podcast is mogelijk gemaakt dankzij de steun van The Phoebus Foundation SON, Bedrijvengroep Katoen Natie, Indaver en Hannibal Books.