Achter het vernis: het kinderportret van Cosimo III de’ Medici
De Braziliaanse schilderijenrestaurator Aline Assumpção uit São Paulo bevindt zich halverwege haar fellowship in het restauratieatelier van The Phoebus Foundation. Tijdens haar verblijf werkt ze aan het verfijnde Kinderportret van Cosimo III de’ Medici van de zeventiende-eeuwse meester Justus Sustermans (1597–1681). Het werk dateert uit 1649, toen Cosimo nog geen acht jaar oud was. Als hofschilder van de familie Medici portretteerde Sustermans haar leden meerdere keren in een stijl waarin de Italiaanse en Vlaamse invloeden moeiteloos samenvloeien. In dit portret vangt hij de jonge Cosimo in een teder samenspel van licht en schaduw.
Het schilderij vertoonde een sterk geoxideerde vernislaag, die de compositie aanzienlijk verdonkerde en de kleurennuances en contrasten verhulde. Retouches en aanvullingen getuigden van eerdere restauratiecampagnes. Daarnaast bleek het werk te zijn verstevigd met een doubleerdoek, waarbij het oorspronkelijke formaat veranderde door de toevoeging van zes centimeter linnen aan de onderrand. Hierdoor wijzigden de afmetingen licht en werd de compositie verlengd. Mogelijk was dat ook de aanleiding voor de versteviging. Uit vroegere indrukken van het spieraam blijkt dat het schilderij oorspronkelijk in een kleiner formaat was opgespannen.
Opmerkelijk aan deze met lijm uitgevoerde doublure is dat ze bestaat uit vier aan elkaar genaaide stukken linnen, waardoor een soort lappendekenstructuur is ontstaan. Waarom dat zo werd uitgevoerd is niet bekend, maar mogelijk was er destijds geen doek van de juiste afmeting beschikbaar. Aangezien de drager duidelijke vervormingen vertoonde, was een structurele ingreep noodzakelijk.
Het aangebrachte doek bestaat uit een fijn en dicht geweven linnen, in tegenstelling tot het oorspronkelijke doek, dat een veel lossere weving heeft. Die spanning in structuur tussen beide, in combinatie met de naden die op enkele plaatsen zichtbaar zijn en de gebrekkige bevestiging van de bovenrand aan het spieraam, hebben bijgedragen aan de vervormingen.
Het reinigen van de oude vernislagen en vroegere retouches vereiste uiterste voorzichtigheid. Het oorspronkelijke doek had een open weefsel, terwijl de verflaag fijne craquelures en een poreuze structuur vertoonde. Daardoor konden oplosmiddelen gemakkelijk door het doek dringen en het materiaal doen verstijven. Om dat te voorkomen, werd gekozen voor een uiterst oppervlakkige reiniging, waarbij de vernis enkel aan het oppervlak werd opgelost.
Voor de reiniging werden PVA-Boraxgels gebruikt, verrijkt met agar, die samen een subtiel dubbel netwerk vormen. Dat systeem maakte een uiterst gecontroleerde en oppervlakkige werking van het oplosmiddel mogelijk, waarbij de vernislaar voorzichtig werd verzacht zonder het doek te doordringen. In combinatie met Evolon, een fijn microvezeltextiel dat de werking van het oplosmiddel helpt te beheersen, kon zo laag na laag de vergeelde vernis worden verwijderd. Het resultaat is een zuiverder beeld, waarin niet alleen de diepte van het linnen, maar ook de zorg waarmee het ooit werd geschilderd opnieuw zichtbaar wordt.
Bij het plannen van de behandeling kregen we de gelegenheid om te overleggen met Simon Bobak, in Londen gevestigde restaurator, gespecialiseerd in de structurele behandeling van schilderijen. Tijdens zijn bezoek bespraken we verschillende lopende dossiers en de specifieke uitdagingen van elk werk.
Voor de behandeling van het kinderportret van Cosimo werd besloten het probleem zo lokaal mogelijk aan te pakken, met een minimale ingreep als uitgangspunt. De bovenrand van het doek bleek slechts met twee spijkers bevestigd te zijn. Met behulp van gewichten en lichte bevochtiging werd stap voor stap geprobeerd de vlakvervormingen geleidelijk te verminderen en het oppervlak te stabiliseren. Hiervoor werd de bovenrand losgemaakt van het spieraam en verstevigd met een smalle strookdoublure. De vervormingen zijn inmiddels aanzienlijk verbetered, en mogelijk zal deze ingreep volstaan om het schilderij zijn structurele stabiliteit en visuele samenhang te herstellen.
De restauratie is nog volop aan de gang. Momenteel wordt na de reininging een vernislaag aangebracht die de verflaag isoleert voor de volgende fasen van de behandeling: het vullen van lacunes, de picturale retouches en het aanbrengen van een slotvernis.
Houd onze website en nieuwsbrief in de gaten voor het vervolg!