Voorbereiding tot in detail

Een concreet voorbeeld: Jean Brusselmans in Brussel

Zorg bij terugkeer

Ook na afloop van een tentoonstelling blijft de zorg voor de kunstwerken centraal staan. Eind januari 2026 liep Tuin der Lusten af in het Kadriorg Art Museum. Voor deze tentoonstelling reisden Maron en haar collega’s naar Estland om de deïnstallatie van ongeveer 300 objecten te begeleiden, variërend van schilderijen en textiel tot taxidermie.

Voor deze gelegenheid reisde Davide Riggiardi vanuit Italië naar het restauratieatelier van The Phoebus Foundation voor een driedaagse workshop. Daar deelde hij zijn expertise over de toepassingen en mogelijkheden van de hitte- en lagedruktafel.

Prof. Riggiardi doceert schilderijenrestauratie aan de Academie voor Schone Kunsten in Palermo en restauratie van hedendaagse kunst aan de Academie voor Schone Kunsten in Brera. Daarnaast is hij actief als restaurator in zijn eigen atelier in Milaan, waar hij zich toelegt op conserverende restauratie en minimale interventie.

Naast consolidatie kwam tijdens de workshop ook de uitvoering van randdoubleringen op de hitte- en lagedruktafel aan bod. Deze relatief minimale en, afhankelijk van de gekozen lijm, reversibele ingreep versterkt verzwakte canvasranden en maakt heropspannen mogelijk, terwijl de lagedrukfunctie een gecontroleerde droging zonder gewichten toelaat en directe druk op de verflaag vermijdt. Door verhoging van de temperatuur kunnen bovendien thermoplastische lijmen worden toegepast.

De restauratoren experimenteerden met verschillende lijmen, waaronder Plextol© en BEVA® 371, en met uiteenlopende applicatietechnieken. Ook de verschillende functies van de tafel werden getest tijdens het aanbrengen van randdoubleringen: zowel onder lage druk als bij verhoogde temperatuur.

Het aanbrengen van verdikte Plextol© met behulp van een muskietennet resulteert in een schaakbordpatroon. Deze gelijkmatige verdeling zorgt voor een sterkere en uniforme adhesie tussen het originele canvas en de randdoublering.

De randdoublering wordt eerst in positie gebracht aan de achterzijde van het schilderij. Vervolgens wordt het schilderij omgedraaid en onder lage druk geplaatst om gecontroleerd te drogen. De druk wordt daarbij aan de onderzijde van het schilderij gegenereerd, terwijl de picturale laag zoveel mogelijk ongemoeid blijft.

Deze voorbeelden vormen slechts een kleine greep uit de toepassingen van de hitte- en lagedruktafel. Een volledige dag werd besteed aan het bespreken van verschillende casestudy’s uit restauraties die momenteel in het restauratieatelier van The Phoebus Foundation worden uitgevoerd. De restauratoren gingen in gesprek met elkaar en met professor Davide Riggiardi over vraagstukken rond uitdagende consolidaties en behandelingen van dragers. Daarbij werden tal van ideeën opgedaan, waarvan er enkele binnenkort in de praktijk zullen worden gebracht, met de grootst mogelijke zorg voor de kunstwerken.

Benieuwd naar het eerste deel van de restauratie? Lees het artikel hier: Achter het vernis: het kinderportret van Cosimo III de’ Medici.

In het depot van The Phoebus Foundation is het alle hens aan dek. Onze aanstaande tentoonstelling Tuin der Lusten. De zeventiende eeuw in bloei vertrekt binnenkort richting Estland, en dat vraagt om een minutieuze voorbereiding. Alle kunstwerken – samen met de volledige scenografie – worden één voor één zorgvuldig ingepakt, gecontroleerd en klaargemaakt voor transport.

Door de schaal en complexiteit gebeurt dit in meerdere fases. Verschillende teams werken zij aan zij: conservatoren zien toe op de staat en veiligheid van de werken, art handlers zorgen voor het fysieke transport en de verpakking, terwijl projectmedewerkers de logistiek en planning tot in de puntjes opvolgen. Iedere stap wordt nauwkeurig gedocumenteerd.

Bestemming van deze grootschalige operatie? Het prachtige Kadriorg Art Museum in Tallinn, waar onze bloemrijke expo binnenkort haar poorten opent. Het museum, gelegen in een historisch park en bekend om zijn barokke charme, vormt het perfecte decor voor deze ode aan de bloei van de zeventiende eeuw. En wie beter als scenograaf dan modeontwerper Walter Van Beirendonck?

Estland, we komen eraan!

In de ateliers van The Phoebus Foundation ondergaat het laatmiddeleeuwse kalkstenen retabel van Saint-Denis-en-Broqueroie momenteel een grondige restauratie. Het werk, ooit rijk gepolychromeerd, toont sporen van eeuwenlange verwaarlozing: vergeelde vernis, roet, vervuiling, en talloze verfverliezen. De focus ligt op de delicate polychromie – het kleurenpalet dat het retabel ooit deed leven – en de behandeling van de kalkstenen drager.

Een van de meest opvallende schadegevallen is het hoofd van Christus, dat losgekomen is van zijn lichaam. Deze breuk wordt zorgvuldig hersteld: het hoofd wordt opnieuw verlijmd, het breukvlak opgevuld en subtiel geretoucheerd. Ook enkele verloren hogels – architecturale details die ooit het beeldhouwwerk bekroonden – worden gereconstrueerd op basis van stijl en sporen.

Voorafgaand aan de eigenlijke behandeling werd het retabel uitgebreid onderzocht. Een conditierapport werd opgesteld waarin alle schade, vervuiling en overschilderingen werden in kaart gebracht. Tijdens een proefrestauratie werden verschillende methodes getest om de oorspronkelijke materialen zo respectvol mogelijk bloot te leggen: van de reiniging en fixatie van loszittende verf tot het verwijderen van storende vernislagen. Zo wordt het werk stap voor stap dichterbij zijn oorspronkelijke uitstraling gebracht – met respect voor zijn geschiedenis, én voor de toekomst.

Wie een tentoonstelling bezoekt, ziet vooral het eindresultaat: kunstwerken in een zorgvuldig uitgekiende setting, klaar om te raken, te verrassen of tot nadenken aan te zetten. Maar achter die ogenschijnlijke vanzelfsprekendheid gaat een intens proces schuil, waar een hele ploeg maandenlang aan werkt. Voor Het komt allemaal goed in de Keizerskapel ontstond het eerste idee bij schrijver-zanger Rick de Leeuw en Executive Director dr. Katharina Van Cauteren. In de maanden die volgden, werkten zij samen met een divers team van projectcoördinatoren, scenografen, art handlers en tentoonstellingsbouwers aan de realisatie van de tentoonstelling.

Een ingeving op kantoor op een doordeweekse dag over een geschikte locatie leidt onverwacht tot een zondags bezoek aan Jean-Pierre De Bruyn, de eigenaar van de Keizerskapel. Het idee voor de tentoonstelling Het komt allemaal goed spreekt hem meteen aan. Nog geen week later schuift scenograaf Lee Preedy mee aan tafel. Haar ervaring met scenografie in sacrale ruimtes blijkt van onschatbare waarde. Ze weet hoe ze de eeuwenoude context kan respecteren én tegelijk iets visueel prikkelends kan neerzetten. Met twaalf kunstwerken voor ogen – zorguldig uitgekozen door Rick de Leeuw – begint ze te schetsen. Alles draait om balans tussen ingetogenheid en impact.

Zodra het concept op punt staat, nemen de art handlers het over. In hun atelier bouwen ze elk onderdeel van de installatie met uiterste precisie. Van de houten basisstructuur tot de fine afwerking, alles krijgt aandacht. Wanneer alle elementen klaar zijn, vertrekt het transport richting Keizerskapel. Daar begint de opbouw met het leggen van een verhoogde vloer, het fundament van de hele scenografie. Deze vloer tilt de bezoeker letterlijk en figuurlijk boven het alledaagse uit. Zo begint de ruimte haar nieuwe verhaal te vertellen.

Met de vloer op z’n plek volgen de wanden, bekleed met warm roodfluweel. De diepe kleur zorgt voor een intieme sfeer die past bij de kapel. Her en der worden spiegels geïntegreerd, subtiel, maar doelgericht. Ze breken het perspectief en laten de ruimte groter lijken dan ze is. Sommige delen van de box laten je verder kijken, zodat je blik kan dwalen doorheen de ruimte. Die visuele openingen zorgen voor ritme en nieuwsgierigheid. De bezoeker wordt uitgenodigd om te ontdekken.

Wanneer de structuur staat als een huis, is het tijd voor de kunstwerken zelf. Eén voor één worden de twaalf werken voorzichtig opgehangen, telkens met aandacht voor licht, lijn en verhouding. De belichting wordt tot in de kleinste details afgestemd, zodat elk werk tot zijn recht komt. Tegelijkertijd worden beveiligingssystemen geplaatst en testen we de audioguides. Ook de introvideo krijgt een prominente plek in het begin van het parcours. De inkomruimte krijgt nog een laatste make-over, inclusief onthaalbalie en aangepaste wandbekleding.

En dan is het zover: de deuren kunnen openzwaaien voor het publiek.

Jade Hill is een restaurator van schilderijen uit Edinburgh en onze meest recente fellow bij The Phoebus Foundation. De voorbije maanden heeft Jade haar expertise in conservatie toegepast op het behandelen van verschillende kunstwerken. Zo voerde ze onder meer beeldintegratie uit op Portret van aartshertog Maximiliaan en Portret van aartshertogin Elisabeth, twee portretten van Jakob Seisenegger (1505–1567), en assisteerde ze Jill en Ellen Keppens bij het complexe proces van het verwijderen van vernis en overschilderingen op Beleg van Horn van Peter Snayers (1592–1667).

Een van Jades belangrijkste bijdragen tijdens haar fellowship was de volledige restauratie van Heilige Rosalia, een achttiende-eeuws barokschilderij van de Mexicaanse kunstenaar José de Páez (1720-ca. 1790).

Heilige Rosalia is een klein, religieus tafereel op een koperen drager, uitgevoerd in de stijl en met het kleurenpalet dat typerend is voor de kunstenaar. De compositie draait rond twee prominente figuren: rechts zien we de heilige Rosalia van Palermo, Sicilië, afgebeeld in een donkerblauwe jurk, met een kroon van rode rozen en een crucifix in de hand. Links van haar staat een gevleugelde engel, gekleed in het rood en wijzend naar de hemel in de linkerbovenhoek. De figuren bevinden zich in een grot, met op de achtergrond een uitzicht op een gebouw aan het water, vermoedelijk de haven van Palermo. Op de voorgrond ligt een doodshoofd – elementen die kenmerkend zijn voor de voorstelling van deze heilige.¹

Een inscriptie in de linkerbenedenhoek, vrij vertaald van het Latijn naar het Nederlands, luidt: ‘Ik, Rosalia, van Sinibaldi, van Quisquina, en van de rozen. In aanbidding van mijn Heer, Jezus Christus, verblijf ik in deze grot om dichter bij Hem te zijn.’ Sinibaldi is de familienaam van Rosalia, en Quisquina is de Siciliaanse gemeente waar haar familie vandaan kwam. Rosalia leefde als kluizenares in een grot nabij Palermo, in volledige toewijding aan haar geloof.

Hoewel het schilderij niet gedateerd is, werd het gesigneerd met Jph. de Paez fecit en Mexico. De kunstenaar signeerde zijn eerdere werken doorgaans als Joseph de Paez, terwijl de afgekorte vorm pas voorkomt op werken die vanaf 1770 zijn ontstaan.² Dit wijst erop dat Heilige Rosalia waarschijnlijk rond of na dat jaar werd geschilderd.

Een fascinerend kenmerk van Páez’ werkwijze is zijn neiging om compositorische elementen te herhalen, in het bijzonder de positionering en verhoudingen van figuren.³ Wanneer we Heilige Rosalia vergelijken met een ander schilderij van Páez uit de collectie van The Phoebus Foundation, La Divina Pastora, valt niet alleen het gedeelde kleurenpalet op – aardetinten aangevuld met warme roden en diepe blauwen – maar ook de opvallende gelijkenis in het gezicht en de hoofdhouding van de centrale figuren. Wanneer beide portretten digitaal over elkaar worden gelegd, blijken ze qua verhoudingen vrijwel identiek, met enkel verschillen in schaal en gezichtsuitdrukking.

Bij nauwkeurig onderzoek van Heilige Rosalia zijn twee zones met pentimenti ontdekt – zichtbare sporen van wijzigingen die Páez tijdens het schilderproces heeft aangebracht. Deze aanpassingen bevinden zich aan de linker schouder en hand van de engel, en geven ons inzicht in het creatieve proces van de kunstenaar om compositieve balans en proportionele nauwkeurigheid te bereiken.

Koper is een zeer stabiele drager, aangezien het niet in dezelfde mate reageert op omgevingsschommelingen als doek of houten paneel. Daarom vertoonde de verflaag geen craquelurenetwerk dat typisch is voor een schilderij van deze leeftijd, en was er geen actieve verfafschilfering. Door de gladheid van de ondergrond zijn schilderijen op koperen panelen echter gevoelig voor verfverlies door accidentele schade; Heilige Rosalia had dit lot ondergaan, met talrijke aanzienlijke verliezen in de verflaag als gevolg van schuringen en vlakvervormingen in de drager. Bij een eerdere restauratiepoging was een zone links van het schilderij bedekt met dikke, donkere overschildering, waardoor het oorspronkelijke beeld werd verduisterd en de compositie werd misvormd.

De verouderde, natuurlijke harsvernis was zichtbaar geoxideerd, met een lichte vergeling en ingesloten vuil. Het verwijderen van de vernis verliep relatief eenvoudig met behulp van vrije solventen; echter, de dikke laag overschildering was veel hardnekkiger en vereiste meer vindingrijkheid. Een reeks water-in-olie macro-emulsies werd onderzocht, met de bedoeling de latere toevoegingen op te lossen en te verwijderen zonder schade toe te brengen aan de verflaag (en de metalen plaat). Tijdens deze fase van de behandeling was grote zorg vereist, aangezien het testgebied vrij klein was, en het belangrijk was om de gel op een gecontroleerde manier aan te brengen, telkens op oppervlaktes van 0,5 cm², waarbij het effect zorgvuldig werd gemonitord om zeker te zijn dat enkel de overschildering werd aangetast.

Waterige vulmiddelen moeten idealiter vermeden worden bij gebruik op koperen panelen, vanwege de noodzaak om elk contact met water tot een minimum te beperken. Bovendien is er geen nood aan een flexibel vulmiddel zoals dat typisch gebruikt wordt bij doek, waar fluctuaties in relatieve vochtigheid moeten worden opgevangen. Daarom werd het gebruik van gepigmenteerde washarsen (PWR) onderzocht; dit materiaal is geschikt vanwege de goede verwerkbaarheid, het uitblijven van kleurverschuiving bij aanbrengen, en de compatibiliteit met retoucheermaterialen van conserveringskwaliteit. Het pigmentgehalte zorgt bovendien voor een toning van de opvullingen, waardoor een aparte stap van ‘basisretouche’ overbodig wordt.

Eerder werd aangegeven dat de bijenwas in commercieel verkrijgbare PWR-opvullingen mogelijk ongewenste reacties kan veroorzaken met koperen dragers, vanwege de zuurtegraad. Gewoonlijk wordt een plaatselijke isolatielaag aanbevolen om dit te voorkomen, al verkleint dit de diepte van de toch al oppervlakkige verliezen. Recente onderzoekers ontwikkelden een alternatief PWR, op basis van Cosmoloid H80 en Regalrez® 1126, samen verhit en gemengd met pigmenten, waarna het mengsel in een mal werd gegoten.⁴ Volgens de werkwijze beschreven in het onderzoeksartikel werden drie PWR-staafjes gemaakt, elk met een verschillend pigment ter ondersteuning van de integratie: titaniumwit, gebrande omber en rauwe sienna. Deze werden met een verwarmde naald op de lacunes aangebracht, wat een nauwkeurige controle mogelijk maakte om textuur toe te voegen en aan te sluiten bij de omliggende verflaag.

Na het voltooien van de opvullingen werd beeldintegratie uitgevoerd met zorgvuldig kleurafgestemde Golden PVA-conserveringsverf, om het geheel te verenigen en het schilderij terug te brengen naar de staat zoals de kunstenaar die had bedoeld.

1. P. Palazzotto, ‘La Patrona contesa. L’iconografia di Santa Rosalia e le dispute della committenza religiosa a Palermo da Van Dyck a De Matteis’, in: V. Abbate, G. Bongiovanni & M. De Luca (eds.), Rosalia eris in peste patrona, exh. cat., Palermo, Palazzo Reale, 2018: 61-72.[↩]
2. M.M. Castañeda Hernández, José de Páez: personalidad artística, gusto e irradiación de su obra de 1750 a 1780, master paper, Universidad Iberoamericana Ciudad de México, 2016, http://ri.ibero.mx/handle/ibero/339.[↩]
3. Y.A. Ramírez Sánchez, ‘Il proceso pictórico de José de Páez: Ciclo de la vida de la Virgen, santuario de Guadalupe, San Felipe, Chihuahua, México’, Intervención, 2, 24 (2021): 248-302, doi: 10.30763/intervencion.256.v2n24.35.2021.[↩]
4. C.R. Pires, L. Carlyle, K. Seymour et al., ‘An Investigation into the Suitability and Stability of a New Pigmented Wax-Resin Formulation for Infilling and Reintegration of Losses in Paintings’, Journal of the American Institute for Conservation, 63, 3 (2023): 168-189, doi: 10.1080/01971360.2023.2172130.[↩]

In de frisse werkhallen van Den Argentin werken voormalige havenarbeiders en stouwers onverstoorbaar verder. Met doorleefde handen en een schat aan ervaring zetten ze zich in om oude machines en werktuigen nieuw leven in te blazen. Het is zwaar werk, zeker in de winter, maar hun motivatie is sterker dan de kou. Ze weten hoe waardevol dit erfgoed is en willen hun kennis en vakmanschap niet verloren laten gaan. Hier, tussen de geur van olie en het geluid van schrapend metaal, blijft de geest van de haven levend.

Jan en Julien – mecaniciens

‘We staan bij de zwaarste heftruck die we in huis hebben. Hij komt van Westerlund en is gemaakt in Duitsland. Zeventien jaar lang heeft hij buiten gestaan, blootgesteld aan weer en wind. Toen hij hier binnenkwam, leek het een hopeloos geval. Het stuur zat vol water – dat hebben we eruit gehaald – en het hele voertuig zat vast van de roest.

De motor en pomp waren volledig aangetast, maar we hebben ze stap voor stap hersteld. Mijn goede kameraad en collega Julien heeft de cilinderkop gereviseerd en terug gemonteerd, en zo kregen we de vorkheftruck uiteindelijk weer aan de praat. Rijden doet hij nu weer, maar heffen helaas niet meer. Sommige onderdelen hebben we nog kunnen vinden bij een oldtimerverkoper in Zuid-Frankrijk.

Deze vorkheftruck weegt 7 ton en kon oorspronkelijk 5 ton tillen. Normaal gesproken zit er een Perkins-motor in – een Engelse motor – maar deze is uitzonderlijk uitgerust met een Mercedes-motor van zestig jaar oud. Mercedes stond bekend als betrouwbaarder dan Perkins, en daarom werd deze motor veel gebruikt aan de dokken.

Freddy heeft het voertuig opnieuw geschilderd, en nu zijn we bezig met de laatste afwerking. De invoerder was bijzonder enthousiast over deze heftruck omdat er nog zoveel originele onderdelen aanwezig zijn.

Wat deze heftruck extra bijzonder maakt, is het afneembare contragewicht achteraan. De kranen van de stad konden maar 5 ton tillen, en omdat de heftruck zelf 7 ton woog, kon hij niet zomaar in het ruim van een schip worden gehesen. Daarom werd het contragewicht van 3 ton losgemaakt, zodat de machine verdeeld was in twee delen van 4 en 3 ton. Eenmaal in het ruim werd het contragewicht weer gemonteerd met een speciale veiligheidsbout.

Die veiligheidsbout was cruciaal, want zonder die bout kon het contragewicht losschieten. Helaas werd er soms bespaard op onderhoud en gebeurde het dat de bout niet werd gemonteerd. Men dacht dat het gewicht wel op zijn plaats zou blijven in een groef van het chassis, maar bij hevig gerammel kwam het soms toch los. Dit kon leiden tot ernstige ongelukken – en dat heeft het ook gedaan. Een heftruck als deze heeft een hele geschiedenis achter zich, met veel gevaren en lessen. Wij doen ons best om hem weer tot leven te wekken, maar altijd met respect voor het verleden en de mensen die ermee gewerkt hebben.’

Fred – elektricien in de chemiesector

‘Antigoon was een verwaarloosd kindje, afgedankt aan de dokken. De kraan is uiteindelijk opgepikt als schoolproject, met de bedoeling om hem te restaureren. De school heeft de kraan volledig gedemonteerd, maar uiteindelijk nooit opnieuw opgebouwd. Zo kwam hij hier toe, in Den Argentin, in stukken op paletten.

Met verschillende mensen zijn we eraan begonnen, en nu, na vier à vijf jaar, is hij bijna af. Alle oorspronkelijke onderdelen zijn gerecupereerd, behalve de carrosserie. Die was er zo slecht aan toe dat we die niet meer konden gebruiken. We hebben de oude carrosserie wel bewaard, maar een nieuwe volledig nagemaakt, met identieke verfkleur en belettering.

De kraan is niet meer operationeel, omdat er onderdelen van de motor ontbreken en ook niet meer vindbaar zijn. De motor zelf is echter volledig nagebouwd en zichtbaar. Opstarten zou te gevaarlijk zijn, want de veiligheidsmaatregelen werken niet meer. De kraan zou blijven trekken, blijven rijden… Daarom hebben we ervoor gekozen hem permanent op te stellen, zodat hij perfect toont hoe hij er oorspronkelijk uitzag en functioneerde.

We zitten nu in de afwerkingsfase. De buitenkant moet nog volledig afgelakt worden, de binnenkant verder opgekuist en ook afgelakt. Daarnaast krijgt de kraan een anti-roestbehandeling en wordt de onderkant volledig gelakt. Voor de takel hebben we geen kabels gebruikt, maar touwen van gelijkaardige dikte, om te demonstreren hoe de takel oorspronkelijk werd geleid.

Daarnaast zijn we bezig met de restauratie van een kleine baskuul van 100 kg, zodat die weer tot op 10 gram nauwkeurig kan wegen. Deze antieke weegschalen zijn extreem precies. Het verschil tussen een baskuul en een driepikkel – beide weegschalen – is dat de baskuul een verhouding van 1:10 of 1:100 heeft. Om 1 ton te wegen, hoef je er slechts 10 kg tegenover te zetten. Bij een driepikkel is dat simpelweg 1:1. Bovendien is een baskuul compacter en gemakkelijker te transporteren, terwijl een driepikkel omslachtiger te demonteren is en tijdens transport sneller beschadigd raakt.

Bezoekers kunnen zelf gewichten plaatsen en ondervinden hoe nauwkeurig deze apparaten zijn en hoe zwaar bepaalde havenobjecten wegen. We hebben ook een grotere van 1000 kg, een KN3. De vraag blijft: laten we deze toestellen in hun getekende staat door de tand des tijds, of schilderen we ze opnieuw om ze er weer als origineel uit te laten zien? Soms is het eenvoudiger om een apparaat opnieuw te lakken en dan weer in oorspronkelijke staat te brengen.’

Roger – frezer

‘Wanneer we deze oude machines onder handen nemen, voelt het alsof we een stukje geschiedenis terug tot leven wekken. Voor ons staan een boormachine met bovenaandrijving en een lintzaagmachine, beiden getuigen van een tijdperk waarin vakmanschap en mechanische innovatie hand in hand gingen. Maar de tand des tijds heeft zijn sporen nagelaten: roest, vochtproblemen en slijtage dreigen hun historische waarde aan te tasten. Daarom zetten we alles op alles om ze te reinigen en in ere te herstellen.

Onze eerste stap is altijd een grondige reiniging. We ontvetten de machines zorgvuldig, verwijderen vuil en stof en schuren de aangetaste delen. Vervolgens smeren we de nodige onderdelen opnieuw in om ze te beschermen tegen verdere corrosie. Hoewel we de machines niet opnieuw operationeel kunnen maken – zowel omwille van veiligheidsredenen als vanwege de huidige wetgeving – kunnen we ze wel zo goed mogelijk conserveren, zodat ze een tastbaar deel van ons erfgoed blijven.

Neem nu de oude lintzaag voor houtbewerking. Dit type machine werd oorspronkelijk aangedreven door een motor, een vooruitstrevende techniek voor die tijd. De boormachine naast ons is nog zeldzamer. We vinden amper documentatie over dit model, en hoe de aandrijfriemen precies liepen, blijft een mysterie. Ik doorzoek archiefstukken tot wel 1820, maar tot nu toe vond ik alleen schetsen zonder aandrijving. Dit maakt de restauratie des te uitdagender én fascinerender.

Sommige toestellen in onze collectie verrassen ons door hun geavanceerde techniek. Een van de machines die we momenteel onder handen nemen, dateert uit 1820-1830 en beschikt over een volledig bovenwielaandrijvingssysteem. Bovendien heeft ze verschillende aandrijvingen, wat opmerkelijk is voor die periode. Het toont aan hoe vooruitstrevend men toen al dacht over automatisering en efficiëntie in de werkplaats.

Onze vrijwilliger Julien kan als geen ander de historische waarde van deze machines inschatten. Hij heeft in zijn carrière nog met soortgelijke toestellen gewerkt en herinnert zich hoe ze destijds in de haven werden ingezet om gereedschappen en apparaten te herstellen. Zijn verhalen brengen de geschiedenis tot leven en geven extra context aan ons restauratiewerk.

Dankzij deze inspanningen kunnen we niet alleen het verleden tastbaar houden, maar ook de evolutie van techniek en vakmanschap tonen aan toekomstige generaties. Deze machines mogen dan niet meer in werking zijn, hun verhaal blijft verder leven.’

Freddy – autovoerder van kranen en tractoren

‘Ik ben momenteel bezig met het opfrissen van een haventractor – een krachtig werkpaard dat zowel zware lasten kan duwen als herstellingen kan uitvoeren. Dit is een intensief proces waarbij ik de tractor eerst grondig ontvet en vervolgens opnieuw schilder.

Deze specifieke tractor heeft vooraan een sterke duwfunctie waarmee treinwagons en andere zware materialen worden verplaatst. Achteraan is een lasmachine gemonteerd, waardoor hij ook ingezet kan worden voor herstellingswerken. Dat maakt hem tot een veelzijdige machine, al waren de duwfunctie en de laspost niet altijd perfect compatibel.

Ik werk al enkele maanden aan dit project en ben nu bezig met het bijschilderen en opfrissen van de elektriciteitsgroep en de aandrijvingsmotor. Deze onderdelen zijn cruciaal voor de werking van de laspost. Door dit onderhoud en de renovatie krijgt de tractor niet alleen een frissere uitstraling, maar blijft hij ook optimaal presteren voor de zware taken in de haven.’

Martin – havenarbeider en kraanman

‘Mijn functie binnen Den Argentin is het voortzetten van een belangrijke missie: het behoud en de ontsluiting van havenerfgoed. We zetten ons in om de topstukken uit onze collectie te tonen aan bezoekers en rondleidingen te verzorgen. Daarnaast documenteren we verdwijnende beroepen, de oude haven en de vele anekdotes die daarmee verbonden zijn.

Een andere belangrijke taak is het rekruteren van nieuwe vrijwilligers, aangezien er om de zoveel tijd mensen uitvallen. Dankzij mijn netwerk, waarin ook veel ouderen met nichekennis zitten, kunnen we waardevolle informatie controleren en de collectie correct restaureren. Bovendien blijf ik actief promotie maken om groepen uit te nodigen in Den Argentin en ons open atelier te laten ontdekken. Het is bijzonder motiverend voor mijn collega’s en mij om onze vooruitgang te delen met bezoekers, die vaak dezelfde nostalgie koesteren voor dit erfgoed.

Helaas gaat veel waardevolle ervaring en kennis verloren door de tijd heen. Gelukkig weten mensen me te vinden wanneer oude havenapparatuur dreigt te verdwijnen. Zo zijn hier bijvoorbeeld drie Westerlund-vorkliften gered van de schroothoop. Veel hangars waarin verouderd havenmateriaal werd opgeslagen, zijn al afgebroken vanwege asbest of instortingsgevaar. Vandaag de dag wordt de zorg voor havenerfgoed steeds vaker aan privé-initiatieven overgelaten, omdat overheden hun betrokkenheid afbouwen. Hierdoor verdwijnt veel waardevol erfgoed zonder dat we het kunnen redden, simpelweg omdat het wordt weggegooid en vernietigd.

Daarom zijn wij als havenarbeiders bijzonder dankbaar dat een kunststichting zoals The Phoebus Foundation zich met zoveel toewijding inzet voor het restaureren en conserveren van havenerfgoed. Dankzij hun inspanningen blijft onze geschiedenis voortleven en kan ze nog decennia worden gekoesterd door toekomstige generaties.’

Harry – eerst stouwer, dan commercieel directeur Seaport Terminals

‘Als vrijwilliger ben ik verantwoordelijk voor de administratie en het archiveren van objecten binnen onze collectie. Dit betekent dat ik elk object documenteer met afbeeldingen, titels en beschrijvingen. Inmiddels hebben we al 1.200 objecten vastgelegd, en we blijven de collectie aanvullen met extra informatie: jaartallen, de link met de juiste natie en de locatie waar deze objecten zich in de haven bevonden.

Naast het archiveren geef ik samen met andere vrijwilligers rondleidingen aan bezoekers. Tijdens deze rondleidingen geef ik een algemene uitleg over de haven, terwijl mijn collega’s hun expertise delen over de objecten die zij restaureren.

Wanneer een nieuw object binnenkomt, starten we met de registratie. We meten het op, noteren eventuele schade en beginnen aan het beschrijven en dateren. Daarbij proberen we ook te achterhalen tot welke natie het object ooit behoorde. Soms stuiten we op verdwenen naties, wat extra opzoekwerk vraagt: waar waren ze gevestigd, en in welke periode waren ze actief?

Onze collectie is inmiddels voor 95% geïnventariseerd. Bij sommige objecten, zoals pirrewitjes of juten zakken, hebben we zoveel varianten dat we enkel een selectie van de meest interessante exemplaren vastleggen.

Daarnaast fungeer ik als tussenpersoon tussen ons team op locatie en de administratie van The Phoebus Foundation. Zij ondersteunen ons met bestellingen, leveringen, advies, begeleiding en opzoekwerk, zodat we ons werk hier optimaal kunnen uitvoeren.

Het is bijzonder om deel uit te maken van dit project en de geschiedenis van onze haven tastbaar te maken voor het publiek.’

Den Argentin is iedere donderdag door groepen te bezoeken op aanvraag.

Restauratie- en conservatietechnieken zijn constant in verandering: materialen en methoden worden geüpdatet aan de hand van nieuwe technologieën en ontdekkingen. Om op de hoogte te blijven van de recentste ontwikkelingen organiseren we in ons restauratieatelier vaak workshops waarin specialisten hun expertise met ons delen. In december 2024 waren we bijzonder vereerd door de komst van Dr. Ehab Al-Emam van de Sohag University in Egypte. Hij promoveerde aan de Universiteit Antwerpen op de toepassing van polyvinyl-alcohol-borax/agarose (PVA-B/AG)-systemen bij het reinigen van kunstwerken.¹ Dr. Al-Emam slaagde er via deze methode onder meer in een oplossing te vinden voor het verwijderen van consolidaties en dikke roetlagen op poreuze muurschilderingen in de tempel van Seti I in Abydos, Egypte.^{2 3} Dankzij deze methode werden ondertussen ook verouderde vernislagen van een Antwerpse muurschildering veilig verwijderd.⁴

Tijdens de twee dagen durende workshop werden onze restauratoren ondergedompeld in de theorie en praktijk van PVA-B/AG-systemen, die we voor de vlotte leesbaarheid hierna ‘gels’ zullen noemen. De eerste publicatie over het gebruik van polyvinyl-alcohol-borax (PVA-B) gels in de restauratiepraktijk dateert van 2009.⁵ De toepassing werd de afgelopen jaren verder verfijnd en ontwikkeld, onder meer door de combinatie met agarose (AG)-gel. Het samenvoegen van PVA-B- en AG-gels doet een hydrogel ontstaan met een dubbel netwerk. Die heeft als troef dat het de positieve eigenschappen van de twee systemen samenbrengt en de negatieve opheft. Zo heeft PVA-B-gel een zwakke mechanische kracht, waardoor het zich te sterk hecht (of: blijft kleven) aan poreuze materialen en er residuen kunnen achterblijven op het kunstwerk. AG-gel daarentegen is heel rigide en hecht zich niet aan poreuze oppervlakken. Het nadeel van die gel is dan weer dat die erg stug is, wat het aanpassen aan reliëf of structuur haast onmogelijk maakt. Bijgevolg is het contact met het oppervlak van het kunstwerk dan niet homogeen. Het mengen van PVA-B- met AG-gel resulteert in een zeer geschikte middel voor de behandeling van kunstwerken: de gel kan veilig van het (poreuze) oppervlak worden afgenomen zonder residu’s achter te laten. Tijdens de workshop werd vooral gefocust op de voorbereiding van PVA-B/AG-gel en de toepassing tijdens het reinigen van schilderijen met verkleurde vernislagen. Ook werd er informatie gedeeld over hoe verschillende parameters geoptimaliseerd kunnen worden om de beste reinigingsresultaten te bekomen.

PVA-B/AG-gel an sich verwijdert geen vuil- of vernislagen, daartoe moet eerst een reinigingsmiddel of ‘agent’ worden toegevoegd. Dat kunnen bijvoorbeeld solventen, surfactants of chelators zijn. Tijdens de workshop werd onder meer geëxperimenteerd met het toevoegen van de solventen Shellsol T, ethanol en aceton om zo oude vernislagen op te lossen en te verwijderen.

Een van de belangrijkste eigenschappen van PVA-B/AG-gel is dat die het reinigingsmiddel kan vasthouden en slechts geleidelijk vrijgeeft aan het verfoppervlak. Dat is bijzonder nuttig wanneer de verf of de drager van het schilderij zeer poreus is. Het solvent in de gel kan zo het vernis week maken waardoor het deels door de gel wordt opgenomen en kort na het contact met een wattenstaafje of kompres kan worden afgenomen. Een bijkomend voordeel van de gel is dat de contacttijd met het solvent precies getimed kan worden. Zo kan je het werk blootstellen voor een exact bepaalde duur om de indringing van de oplosmiddelen in de onderlagen van het schilderij te vermijden en de reinigingsactie te beperken tot de verhouding tussen de gel en het behandelde oppervlak. Door de gelstructuur verdampt het volatiele solvent ook minder vlug, wat veiliger is voor de restaurator, want die wordt minder blootgesteld aan solventdampen.

Oefening baart kunst. Daarom blijven onze restauratoren de komende maanden experimenteren met het gebruik van PVA-B/AG-gels. Ze zullen niet alleen de recepten uitproberen, en waar nodig bijstellen, ook zullen ze de gels toepassen in hun diverse restauratieprojecten. Specifiek richten ze zich op het kiezen van de juiste concentraties van het gelerende materiaal, de reinigingsmiddelen die in de gel kunnen worden opgenomen, en de contacttijd tussen de gel en het kunstwerk, om de vernislagen efficiënt te verwijderen. Het beloven dus spannende tijden te worden in het atelier!

1. E. Al-Emam, Cleaning of Wall Paintings by Polyvinyl Alcohol–Borax/Agarose (PVA–B/AG) Double Network Hydrogels: Characterization, Assessment, and Applications, doctoraatsverhandeling, Universiteit Antwerpen, 2021.[↩]
2. E. Al‑Emam, A. Ghafour Motawea, K. Janssens & J. Caen, ‘Evaluation of Polyvinyl Alcohol–Borax/Agarose (PVA–B/AG) Blend Hydrogels for Removal of Deteriorated Consolidants from Ancient Egyptian Wall  Paintings’, Heritage Science, 7, 22 (2019): 1-18, https://doi.org/10.1186/s40494-019-0264-z.[↩]
3. Al-Emam, E., Motawea, A.G., Caen, J. et al. Soot removal from ancient Egyptian complex painted surfaces using a double network gel: empirical tests on the ceiling of the sanctuary of Osiris in the temple of Seti I—Abydos. Herit Sci 9, 1 (2021). https://doi.org/10.1186/s40494-020-00473-1.[↩]
4. Al-Emam, E.; Beltran, V.; De Meyer, S.; Nuyts, G.; Wetemans, V.; De Wael, K.; Caen, J.; Janssens, K. Removal of a Past Varnish Treatment from a 19th-Century Belgian Wall Painting by Means of a Solvent-Loaded Double Network Hydrogel. Polymers 2021, 13, 2651. https://doi.org/10.3390/polym13162651.[↩]
5. E. Carretti, S. Grassi, M. Cossalter, I. Natali et al., ‘Poly(vinyl Alcohol)−Borate Hydro/Cosolvent Gels: Viscoelastic Properties, Solubilizing Power, and Application to Art Conservation’, Langmuir, 25, 15 (2009): 8656-8662.[↩]

In de jaren 1630 schilderde de in Antwerpen geboren Peter Snayers dit Beleg van Horn. Hoewel vandaag minder bekend, was hij een beroemd veldslagenschilder in zijn tijd. Hij was werkzaam in Brussel, want daar waren zijn voornaamste opdrachtgevers gevestigd: het hof en militaire bevelhebbers. Die wilden maar al te graag hun eigen triomfen en die van hun voorgangers laten vereeuwigen.

Hoewel zijn oorlogstaferelen bijzonder gedetailleerd zijn, trok Snayers zelf niet naar het front om informatie te verzamelen. Hij penseelde zijn doorgaans erg grote doeken in zijn atelier en baseerde zich op prenten en verslagen van militaire ingenieurs en andere ooggetuigen. Dat maakt dat Snayers’ voorstellingen uiterst precies zijn. Dat geldt ook voor het Beleg van Horn dat de aanval op die Oostenrijkse stad tijdens de Tachtigjarige Oorlog weergeeft.

Het lijkt er sterk op dat Snayers het Beleg van Horn schilderde in opdracht van de succesvolle, Spaanse bevelhebber Diego Mexía de Guzmán, de markies van Leganés. Naast militair strateeg was hij een echte kunstliefhebber en bezat een omvangrijke schilderijencollectie. Zoals uit de bewaarde inventaris daarvan blijkt, verzamelde de markies werk van de belangrijkste meesters van zijn tijd, zoals Peter Paul Rubens en Frans Snijders. En ook Snayers’ Beleg van Horn wordt erin vermeld!

De restauratie van het Beleg van Horn is een bijzonder spannend en uitdagend project. Door de eeuwen heen kreeg het doek immers heel wat te verduren. Zo werd het vergroot, wat zichtbaar is aan de toegevoegde band bovenaan en de verschillende craquelépatronen in de verflaag. Ook werd het erg overschilderd. Het verwijderen van die niet-originele verflagen vraagt om een uiterst secure en voorzichtige aanpak.

Momenteel zijn restauratoren Jill en Ellen Keppens gestart met de eerste fase van de behandeling. De bovenste vernislaag en eerste laag overschilderingen konden ze relatief eenvoudig verwijderen. Die eerste overschilderingen zijn lichter van tint dan de onderliggende partijen. Normaal gezien verwacht je het omgekeerde: dat kleuren lichter worden na het verwijderen van vernis en overschilderingen. Onder de eerste laag vonden ze nog oudere en verkleurde resten vernis, olie, lijm en retouches. Deze resten maken de restauratie complex omdat ze vaak erg moeilijk te verwijderen zijn.

De priemende ogen van een paard of een onverwacht figuurtje tonen de uitmuntende schilderkwaliteit van de gelaatsuitdrukkingen. Die verrassende details onthullen een glimp van de oorspronkelijke pracht van het schilderij en dienen als referentie voor de verdere behandeling. De vele, krachtige details zoals de expressieve gezichten, de dynamische troepenbewegingen en woeste paarden die zo typisch zijn voor Snayers, zullen ze in de tweede fase van de behandeling met veel zorg herstellen.

In die fase zullen Jill en Ellen ook hardnekkige retouches verwijderen. Waar het volledig weghalen daarvan onmogelijk is, zullen ze die ‘afdunnen’ om een harmonieuze totaalervaring te creëren. Daarna brengen ze een beschermende tussenvernis aan en beginnen ze met het vullen van lacunes en het retoucheren. Tot slot krijgt het doek een finale vernislaag en zal Snayers’ Beleg van Horn weer in volle glorie te bewonderen zijn.

Jill en Ellen staan aan het begin van een lang traject. Iedere dag brengt nieuwe inzichten en onverwachte details aan het licht die de nodige tijd en aandacht verdienen. Dit maakt deze restauratiebehandeling niet alleen uitdagend, maar ook enorm boeiend. En zeker is: het eindresultaat zal het precisiewerk waard zijn.

Meer weten over veldslagenschilder Peter Snayers? Lees dan ook deze Phoebus Finding.

In een eerder artikel informeerden we jullie over onze behandeling van het paneel waarop Apostel Petrus bij de centurion Cornelius te zien is (ca. 1560-1600), toegeschreven aan Maarten De Vos. Dit was een uitdagende behandeling, omdat het schilderij bedekt was met lagen vuil, oude vernissen en overschilderingen, en de ondergrond in slechte staat verkeerde. De planken vertoonden meerdere complexe barsten en de paneelvoegen sloten niet langer aan. Bovendien hadden eerdere restauratie-ingrepen bijkomende schade aan de houten drager veroorzaakt. Daarom werd de structuur versterkt, en zal het paneel aan de achterkant ook worden ondersteund.

Het reinigen van het schilderij onthulde een geschilderd oppervlak dat was aangetast door agressieve eerdere behandelingen. Het was ook ontsierd door vlekken als gevolg van chemische reacties in de verf. Gelukkig waren er ook prachtige details bewaard gebleven: heldere kleuren en de hoge kwaliteit van de portretten. Toch was er ook een structurele behandeling nodig.

De meeste structurele problemen van het schilderij waren het gevolg van verkeerd uitgevoerde eerdere behandelingen en de slechte kwaliteit van de ondergrond. In de loop der tijd was deze vervormd en reactief geworden. Houtworm en een oorspronkelijk rigide kader hadden de eerste scheuren en de loskoppeling van de onderste lat veroorzaakt voordat de schade leidde tot de cradle-behandeling van het schilderij. Cradling, een behandeling die tegenwoordig niet veel wordt gebruikt, betekent dat het paneel wordt verlaagd en er een rigide rooster aan de achterkant wordt bevestigd om het schilderij te ondersteunen en recht te houden. Het paneel wees de cradle af, waardoor deze gedeeltelijk loskwam en leidde tot ernstige scheuren, schilfers en blaren in de verflagen. Hoewel verdere schade vaak optreedt bij cradling, is het meestal niet zo dramatisch als hier.

De restauratoren hun taak was om het paneel te repareren en ook de problemen aan te pakken die de schade had veroorzaakt. Het doel was om de structuur te herstellen en de vorm en het niveau van het oppervlak te verbeteren. Dit indachtig begonnen Sara Mateu en Brian Richardson, samen met Franziska Bunse, deze zomer eerder met de herstelwerkzaamheden. Ze verwijderden de cradle en maakten de lijmresten schoon. Toen ze een duidelijk zicht op de achterkant hadden, hebben ze de platen gescheiden die eerder uit elkaar waren gekomen. Dit stelde hen in staat om de oude lijm in de voegen en scheuren van eerdere reparaties te reinigen.

Aangezien dit het grootste paneel is dat ooit in de studio werd behandeld, hebben ze een op maat gemaakte lijmbrug gebouwd – een tijdelijke structuur die wordt gebruikt bij het conserveren en repareren van kunstwerken – die de grootte van het paneel kon herbergen.

Ze begonnen met het herstellen van de kleine, eenvoudige scheuren voor ze complexere schade aanpakten. Het paneel had een ernstige samengestelde breuk in een gebied dat door houtworm was aangetast. Deze scheuren zijn moeilijk te repareren omdat ze de initiële houtwormgangen uithollen en ergens anders weer naar buiten komen, waardoor het moeilijk is om de schade aan de voor- en achterkant te verbinden. Het repareren van sommige van deze scheuren vereist een speciale techniek die zorgt voor een duurzame oplossing, maar origineel materiaal verwijdert, dus wordt het alleen voor de ergste gevallen gebruikt.

Het paneel heeft erg goed gereageerd op een minder invasieve aanpak en zo konden we alle scheuren behandelen en de platen weer aan elkaar voegen met hun standaardaanpak. Ondanks het succes van de reparaties blijft het paneel zwak en vereist het aanvullende versterking.

Nu is de volgende stap om een ondersteuning aan de achterkant van het paneel te creëren en te bevestigen.

Deze maand verkennen we de boekencollectie van onze verzameling en richten we onze aandacht op de restauratie van een uniek 18de-eeuws plantenboek. Papier- en boekrestaurator Oliver Claes heeft de afgelopen maanden aan dit project gewerkt.

Het boek valt op door zijn bijzondere opbouw. Het boekblok, bestaande uit katernen, is genaaid op touwen die bedekt zijn met lederen strips. Deze touwen zijn vastgemaakt in de kartonnen borden van de boekband, waarbij de lederen strips door zowel de perkamenten bandbekleding als de kartonnen borden zijn geregen. Deze variant op de spitselband was nog niet eerder door onze restaurator gezien.

De boekband bood onvoldoende steun omdat de kartonnen borden op de plekken zonder perkament waren gedelamineerd. Ook de verbinding tussen het boekblok en de boekband was niet meer stevig. Hoewel het boekblok zelf, de verbindingen tussen de katernen en de touwen nog sterk waren, werd de kern van het boek onvoldoende beschermd door het ontbreken van schutbladen aan de voor- en achterzijde van het boekblok.

Tijdens de restauratie werden de ontbrekende delen van de perkamenten boekband verstevigd en hersteld, schutbladen toegevoegd, en de originele boekbinding met touwen en lederen bandjes gereconstrueerd. De binnen- en buitenzijde van het boek werden gereinigd, en alle losgekomen plantenknipsels in het boekblok werden gefixeerd. De originele, afgebroken touwen werden verlengd met gelijksoortige touwen, en lederen riemen werden opnieuw aan de ribben toegevoegd. De gehele perkamenten bandbekleding werd losgemaakt en alle lacunes werden opgevuld met vergelijkbaar perkament.

Naarmate de restauratie vorderde, kwamen enkele interessante ontdekkingen aan het licht. Onder de perkamenten rugbekleding werd een opgevouwen papiertje gevonden, mogelijk van de eerste eigenaar van het boek. Bij het losmaken van het dekblad werd een tekst ontdekt die luidde: Groot Boeck, gevolgd door een onleesbaar woord. Deze pagina was als los schutblad aan het boek toegevoegd. Het boek had oorspronkelijk een boekbeslag waarvan nu nog slechts één onderdeel over is, dat werd opgepoetst.

Benieuwd naar de resultaten van het onderzoek naar het opgevouwen papiertje? Houd dan onze website en nieuwsbrief in de gaten!

Afgelopen maand maakten we kennis met onze nieuwe jobstudenten, Shimels Ayele Yalew en Ayenew Sileshi Demssie. Zij ondersteunden ons team bij diverse activiteiten gericht op de preventieve conservatie van verschillende werken uit de collectie van The Phoebus Foundation.

Singelberg, gelegen aan de Schelde in de industriële haven, biedt een prachtig contrast tussen de unieke omgeving en de werken van meesterlijke kunstenaars zoals Minnebo, Atelier van Lieshout, Pablo Atchugarry, Michael Aerts en vele anderen. Deze locatie brengt echter ook uitdagingen met zich mee, zoals de invloed van luchtvervuiling en zoet water op de sculpturen. Een preventieve aanpak is daarom essentieel.

Ayenew richt zich binnen zijn doctoraatstudie op de conservatie van onroerend erfgoed, waarbij hij diverse analysemethoden gebruikt die gebaseerd zijn op het meten van het buitenklimaat. Dankzij zijn expertise werkt hij samen met Shimels aan het in kaart brengen van de schade aan het beeldenpark. De conditie van zowel de buiten- als binnensculpturen is zorgvuldig geïnspecteerd en gedocumenteerd. Veel beelden zijn een jaar geleden preventief behandeld; zo kregen sommige bronzen beelden een nieuwe waslaag, terwijl marmeren beelden werden gereinigd en gecontroleerd op mechanische schade. Door de jaarlijkse controle aan te houden, wordt de impact van het buitenklimaat op de beelden steeds beter vastgelegd en voorspeld.

Ayenew Sileshi Demssie is doctoraatstudent aan de Universiteit van Antwerpen, gespecialiseerd in conservatie en restauratie.

De afgelopen anderhalve maand heeft hij zich gericht op het inspecteren en documenteren van de staat van schilderijen, sculpturen en andere kunstobjecten. Zijn werk omvatte het opstellen van gedetailleerde conditierapporten, het reinigen van sculpturen met droge technieken, en het identificeren van mogelijke risico’s voor toekomstige interventie.

Ayenew constateerde dat de meeste kunstobjecten in goede staat verkeren, maar benadrukt de noodzaak van voortdurende inspectie en interventie om hun langdurige behoud te waarborgen.

Shimels heeft uitgebreide kennis van de conservatie van historische boeken, met een specialisatie in Ethiopische Koptische bijbels op perkament. Deze expertise kwam goed van pas tijdens het bestuderen van de boekencollectie van The Phoebus Foundation. Binnen zijn doctoraatstudie richt Shimels zich op conservatietechnieken en de preventieve conservering van historisch perkament. Hierdoor kon hij verschillende soorten perkament identificeren en, onder begeleiding van restaurator Oliver Claes, diverse conservatieprojecten uitvoeren. Zo heeft Shimels pagina’s gereinigd met milde solventen en door middel van droge technieken.

Shimels Ayele Yalew is docent aan de Bahir Dar University in Ethiopië en doctoraatstudent aan de Universiteit van Antwerpen, met een BA en MA in Geschiedenis en Erfgoedbeheer.

Bij The Phoebus Foundation omvatten zijn taken onder andere het beoordelen van de staat van diverse kunstwerken, zoals boeken, schilderijen en sculpturen, het opstellen van gedetailleerde conditierapporten, en het uitvoeren van reinigingsactiviteiten.

Ayenew en Shimels controleerden in totaal meer dan 90 kunstwerken. Bovendien onderzochten ze een belangrijke serie uit het oeuvre van Pedro Figari en verkregen ze inzicht in de impact van olieverf op geperst karton. Ook werden de werken die momenteel te zien zijn in het CoBrA-Depot nagekeken en gedocumenteerd. Deze collectie, met een brede variëteit aan kunstenaarsmaterialen, is uiterst gevoelig. Het aanvullen van conditierapporten is noodzakelijk om de staat van de collectie te waarborgen. Hun bijdragen deze zomer waren daarom van groot belang en de ervaring was enorm waardevol.

Op basis van hun bevindingen zal het atelier van The Phoebus Foundation haar aanpak aanpassen en mogelijk een gespecialiseerd team inschakelen voor de vervolgconservatie. Dit vormt een grote, maar boeiende uitdaging!

Bezoekers komen vaak met de fiets of via de waterbus naar het domein. Sinds de herstructurering van de rondleidingen en gidsen bij The Phoebus Foundation is het nu ook mogelijk om een begeleid bezoek te reserveren. Reserveringen in het weekend zijn gratis, maar verplicht om de veiligheid van de bezoekers te waarborgen.

De schade betrof voornamelijk de structuur van het schilderij. Twee voegen (bovenste en onderste) waren volledig open en veel scheuren verzwakten de panelen.

Hoewel de restauratoren destijds naar beste weten handelden, was dit lattenraster op de lange termijn niet gunstig voor de houten drager van het schilderij. Bovendien verzwakte een oude houtwormplaag de panelen plaatselijk. Onder begeleiding van Sara Mateu hebben we dit oude, disfunctionele lattenraster verwijderd.

Om de scheuren en de open voegen te conserveren en goed te kunnen verlijmen, werden het bovenste en onderste paneel vervolgens gedemonteerd.

De kunstwerken uit de verzameling van The Phoebus Foundation doorkruisten, na Denver en Dallas vorig jaar, opnieuw de Atlantische Oceaan om deze keer hun bestemming in Montreal te bereiken. In het restauratie-atelier en het depot van The Phoebus Foundation werden de bruiklenen zorgvuldig behandeld en voorzien van de meest veilige verpakking opdat ze zonder kleerscheuren zouden aankomen in het museum. In totaal reisden 130 kunstwerken per vliegtuig naar Canada: een pittige coördinatie en planning qua transport!

Bij aankomst in het prestigieuze Montreal Museum of Fine Arts kon, na een lange reis, begonnen worden met de installaties van de kunstwerken. Samenwerkende teams van het museum en The Phoebus Foundation pakten elk kunstwerk zorgvuldig uit om vervolgens over te gaan tot een grondige conditiecheck. De werken mochten dan wel verpakt zijn in luchtdichte en schokbestendige kisten; een transport is nooit zonder risico.

Onder het kritische oog van de restauratoren en coördinatoren van het museum en The Phoebus Foundation, werden de kunstwerken vervolgens zorgvuldig op hun beoogde plaats geïnstalleerd. Het is steeds een grote uitdaging voor curatoren en scenografen om de werken te voorzien van een perfecte plaats opdat ze zowel conceptueel als vormelijk in de tentoonstellingsruimte passen. Na een geslaagde installatie werden de laatste scenografische afstemmingen gedaan, zoals verlichting, tekstborden en interactieve elementen.

Het schilderij verkeerde voor de behandeling in matige staat en is in het verleden bedoekt geweest, maar de spanranden waren plaatselijk gescheurd waardoor het doek niet meer goed op het raam gespannen was. De verflagen oogden dof door oppervlaktevuil en een vergeelde vernislaag. Aan de linkerzijde van het schilderij was een groot deel van de achtergrond overschilderd.

Het afnemen van de oude vernislaag had veel impact op de voorstelling. In het gezicht kwamen meer oorspronkelijke kleurnuances tevoorschijn, zoals de blosjes op de wangen. In de achtergrond werd een verloop van licht naar donker beter zichtbaar, terwijl de oude overschilderingen links werden verwijderd. Deze bleken een originele onderschildering af te dekken die door de kunstenares als verticale strip open is gelaten. Het is niet duidelijk waarom Wautier hiervoor heeft gekozen, maar het lijkt erop dat deze buste aan de rand van een groter doek werd geschilderd.

Een opvallend verschijnsel op dit schilderij is de aanwezigheid van veel protrusies op het verfoppervlak. Verspreid over het gehele werk zijn talloze kleine witte kratertjes te zien. Dit is het resultaat van loodzeepformatie, een chemisch verouderingsproces in de verflaag. Vanwege de impact van deze lichte puntjes op de voorstelling is er op dit schilderij voor gekozen de meest storende te retoucheren.

Na het verwijderen van stof werd de oude patch behandeld. Het proces was zeer delicaat, maar geleidelijk werd de lijm verzacht en mechanisch verwijderd. Bovendien werden de resten die tussen de vezels doorgedrongen waren geëlimineerd. De vervorming werd gecorrigeerd met gecontroleerd gewicht en vochtigheid, terwijl de originele vezels van het doek geherpositioneerd werden. Ten slotte werd een nieuwe versterking van synthetisch weefsel en thermoplastische filmlaag aangebracht. Als gevolg, werd de scheur zowel volumetrisch als chromatisch geretoucheerd.

Wat betreft het spieraam, werden verschillende opties overwogen. Uiteindelijk werd besloten om het te vervangen door een nieuw exemplaar dat voldoet aan de voorwaarden die nodig zijn voor de juiste conservatie van het werk. De gekozen ondersteuning is van hoogwaardig hout met een gecontroleerd mobiliteitssysteem.

Het werk werd zorgvuldig voorbereid door de randen te beschermen om mogelijk verlies van polychromie tijdens het hanteren te voorkomen. Daarna werd het oude spieraam verwijderd en de achterkant van het doek gereinigd om het vuil dat zich in de loop der tijd had opgehoopt te verwijderen. Het werk werd vervolgens op het nieuwe frame geplaatst en goed gespannen om trillingen te vermijden en esthetisch de juiste weergave van het schilderij te verbeteren.

Benieuwd naar waar Eden van Julio Alpuy te bezichtigen zal zijn? Houd onze website en sociale media in de gaten!

Perrine en Sofia namen de afgelopen maanden uitvoerig de tijd om zorgvuldig oude overschilderingen te verwijderen en zo het oorspronkelijke, kleurrijke achtergrondontwerp van de kunstenaar te onthullen.

De Oostenrijkse meester Jakob Seisenegger (1505-1567) vervaardigde de portretten in 1537, waarbij hij de aartshertogen en broer en zus Maximiliaan (1527-1576) en Elisabeth (1526-1545) afbeeldde op respectievelijk 10- en 11-jarige leeftijd. De olieverfschilderijen op linde- of populierenpanelen tonen de kinderen gehuld in luxueuze kleding, versierd met juwelen en bloemen in hun haar. De kleding en juwelen zijn gedetailleerd met gouden accenten. Beide figuren zijn geplaatst achter een groene marmeren richel. Aanvankelijk waren de achtergronden donkerbruin-zwart, maar op sommige plekken werden na het verwijderen van geoxideerde vernissen en getinte lagen sporen van een kleurrijke laag onthuld.

Als hofschilder van Ferdinand I creëerde Seisenegger talrijke portretten van de kinderen en andere leden van het Habsburgse hof. Zijn artistieke vaardigheden waren destijds zeer gewild. Uit bewijsmateriaal met betrekking tot Seiseneggers eerste opdrachten van Ferdinand I blijkt dat de kunstenaar een nauwgezette aanpak hanteerde bij het selecteren en voorbereiden van de panelen voor portretkunst ¹. Net als veel schilders uit zijn tijd hanteerde Seisenegger strikte normen voor de materialen waarmee hij werkte.

Na hun creatie ondergingen de portretten van Maximiliaan en Elisabeth enkele wijzigingen en werden ze onderworpen aan verschillende eerdere restauratie-ingrepen, vooraleer ze werden toevertrouwd aan de zorg van Sofia en Perrine in het Phoebus restauratieatelier.

Voor de start van de restauratiebehandeling werden de portretten zorgvuldig bestudeerd om een algemeen overzicht van hun toestand en de eerdere restauratiecampagnes die ze hadden ondergaan, vast te stellen. Door observaties in natuurlijk licht en UV-reflectie, testen en vergelijkingen met andere portretten van Seisenegger, werd vastgesteld dat het oorspronkelijke groene en gouden brokaat van de achtergrond verborgen lag onder een donkere opeenhoping van oude vernissen, niet-originele glazuren en groenachtige overschildering. De overschildering werd vermoedelijk uitgevoerd om ongelijkmatig of overdreven gereinigde verf te uniformiseren. Een andere mogelijkheid is dat de achtergrond overschilderd werd uit esthetische overwegingen, volgens de smaak van de toenmalige eigenaar. Dit was niet ongewoon: er zijn diverse vergelijkbare voorbeelden van portretten uit dezelfde periode met helder gekleurde achtergronden te vinden, die de originele achtergrond verbergen.

Ook in de sctructuur van de panelen konden eerdere ingrepen, daterend uit de 19de eeuw, teruggevonden worden. De planken waren gespleten, hun verbindingen waren glad geschuurd en vervolgens opnieuw samengevoegd met houten half-lap inzetstukken. Dit werd waarschijnlijk gedaan in een poging om de natuurlijke kromming van de houten panelen te verminderen. De ingreep is opvallend zichtbaar in het portret van Elisabeth, wat resulteerde in een verlies van enkele millimeters van boven naar beneden op het paneel, verticaal door de hele compositie.

1. Borchert, T.-H. (2021). Portraits of the Habsburg children. In S. Mareel, Renaissance Children: Art and Education at the Habsburg Court (1480-1530). Lannoo[↩]

Tijd om de portrettenreeks onder de loep te nemen. Bij het bestuderen van de dragers is het duidelijk dat de portretten werden vervaardigd op doeken, vermoedelijk van katoen, en aan de voorzijde op een spanraam gelijmd werden. Dit was echter niet hun oorspronkelijke opstelling. De onregelmatige profielen onthullen dat de doeken ooit uit hun oorspronkelijke spanraam werden gesneden en vervolgens op een nieuwe spanraam werden gelijmd. De doeken zelf zijn extreem dun met vlakke, regelmatige golven, die doen vermoeden dat ze machinaal geweven werden.

Onder de blauwe achtergrond zien we een roodachtige ondergrond, die zichtbaar is dankzij de transparantie van de verflagen. Deze zijn zo dun dat het bijna onmogelijk is om penseelstreken te zien!

Voor de schilderijen naar de restauratiestudio kwamen voor een behandeling, hadden ze een donkere en gelige vernislaag en diverse overschilderingen die de beschadigingen van de doeken en de randen bedekten. Deze vernislaag en retouches waren bovendien zeer onregelmatig en ook de dragers zelf waren bijzonder vervormd door de verlijming aan het spanraam. Hierdoor ontstonden sterke spanningen tussen de vastgelijmde randen en de doeken.

Achter de verflagen

Bepaalde pigmenten vertoonden een grotere gevoeligheid en vereisten extra aandacht. Bovendien merkten we op dat de schilderijen slechts gedeeltelijk waren schoongemaakt tijdens eerdere restauratiebehandelingen en dat op sommige plaatsen (zoals bij het incarnaat en de accessoires van de geportretteerden) een donkerdere laag achterbleef. Na het afnemen van de vernislagen verwijderden we ook meerdere overschilderingen van het oppervlak en verminderden we vlekken waar nodig. Hoewel de schilderijen er aanvankelijk hetzelfde uitzagen, werd tijdens en na het schoonmaken duidelijk dat de condities van de verflagen en de dragers enorm verschilden per portret.

Dankzij de verwijdering van de harde laag op de schilderijen werden ook de doeken losser en verminderden de vervormingen in de meeste gevallen aanzienlijk. Veel schilderijen werden onder gewichten geplaatst om het doek nog iets platter te maken. Gebieden en vervormingen die extra inspanning vereisten, werden voorzichtig behandeld met vocht en ondergingen een thermische behandeling.

Verder herstelden we ook de scheuren die bij sommige portretten in het doek aanwezig waren. Om de schade zo veel mogelijk te beperken werden deze scheuren afgevlakt en werden ook de randen uitgelijnd. Vervolgens werden ze geconsolideerd en aan de achterzijde ondersteund met een geschikte lijm.

Na de structurele behandeling werd een dunne laag natuurlijke vernis aangebracht. Deze laag werkt als een isolatielaag voor het originele oppervlak en helpt om de kleuren te verzadigen na het verwijderen van de oude vernislagen.

De restauratie van deze uitzonderlijke portrettenreeks is nog volop aan de gang! Na het aanbrengen van de vernislaag zullen onze restauratoren ook de lacunes verder opvullen en retoucheren. Zo kunnen de Inca-keizers en Francisco Pizarro binnenkort weer in al hun glorie bewonderd worden!

Benieuwd naar het resultaat? Hou onze sociale media en website in de gaten!

“Omwille van de complexiteit vormde de restauratie van deze antieke/hedendaagse vitrinekast een enorme uitdaging, maar dat maakte het resultaat des te bevredigender.”

Deze maand nemen we een kijkje achter de schermen van ons restauratieatelier, waar een nieuwe Phoebus Fellow het team drie maanden lang versterkt: Clara Bondia. Zij vertelt graag meer over haar projecten bij The Phoebus Foundation.

“Tijdens mijn verblijf bij The Phoebus Foundation zal ik ook kunnen meewerken aan de revisie van enkele andere werken uit de Latijns-Amerikaanse collectie moderne en hedendaagse kunst door het uitvoeren van conditierapporten en specifieke interventies. Uiteindelijk zullen de stukken klaar zijn om te reizen om bewonderd te kunnen worden. Het is fantastisch om samen te werken met een organisatie als deze, die met de best mogelijke middelen zorg draagt voor de conservatie en het onderzoek van elk stuk.”

Een kleine maand geleden opende Zot van Dimpna te Geel! Projectcoördinator Niels Schalley vertelt je graag meer over het reilen en zeilen achter de schermen van deze fascinerende tentoonstelling:

“Met twee jaar vertraging omwille van Covid-19 was het fantastisch om de tentoonstelling eindelijk naar de Sint-Dimpnakerk in Geel te kunnen brengen. We keken dan ook reikhalzend en vol spanning uit naar de installatie van het Dimpna-altaarstuk op deze unieke plek. Dankzij de Crazy about Dymphna expo in Tallinn hadden we de hele opbouw al eens uitgevoerd en hadden we het volste vertrouwen dat alles vlot zou verlopen.”

“Met twee jaar vertraging omwille van Covid-19 was het fantastisch om de tentoonstelling eindelijk naar de Sint-Dimpnakerk in Geel te kunnen brengen. We keken dan ook reikhalzend en vol spanning uit naar de installatie van het Dimpna-altaarstuk op deze unieke plek. Dankzij de Crazy about Dymphna expo in Tallinn hadden we de hele opbouw al eens uitgevoerd en hadden we het volste vertrouwen dat alles vlot zou verlopen.”

“In tegenstelling tot de locatie in Tallinn, de ontwijde Niguliste kerk, is de Sint-Dimpnakerk nog wel actief. Dit is een enorm voordeel aangezien het Dimpna-altaarstuk op die manier huist tussen de vele verborgen kunstschatten in een van de mooiste kerken van Vlaanderen. De acht panelen van het altaarstuk zijn zo opgesteld dat ze een echte ommegang vormen. Bijhorende sokkels met video’s vertellen razend interessante weetjes en emotionele getuigenissen. Op die manier ontluikt het verhaal van de heilige Dimpna in al haar glorie en facetten.”

Benieuwd? Reserveer snel je ticket voor slechts één euro!

Titania Hess en Laura Guilluy nemen je mee achter de schermen van het Phoebus restauratieatelier!

“Jordaens’ Triomferende Christus en de negen boetelingen onderging een volledige restauratie! Aangezien het schilderij bij een eerdere behandeling bedoekt was geweest, bevond het doek zich in uitstekende staat. De restauratiebehandeling bestond dan ook voornamelijk uit het verwijderen van een geoxideerde vernis en aangekoekte aarde. Met zachte oplosmiddelen en waterige gels slaagden wij erin de originele verflaag en haar verbluffend kleurenpalet bloot te leggen. Enkele retouches en twee vernislagen waren de laatste handelingen van onze restauratie.”

“Voorafgaand aan onze behandeling werd het schilderij onderworpen aan een uitgebreide studie, uitgevoerd door Phoebus hoofdrestaurator Sven Van Dorst.  Met behulp van technische analyses zoals MA-XRF scans werden verschillende wijzigingen in de compositie ontdekt, waarschijnlijk als gevolg van veranderingen in de afmetingen van het doek.

Wat bleek? Jordaens schilderde een eerste compositie op een minder breed doek maar vergrootte het schilderij na verloop van tijd, waardoor hij de uiteindelijke compositie kon realiseren. Jordaens was niet aan zijn proefstuk toe: ook bij andere schilderijen die toegeschreven worden aan de Antwerpse meester konden zulke vergrotingen teruggevonden worden. Deze analyses en bevindingen zijn van cruciaal belang om de techniek van de Antwerpse grootmeester beter te begrijpen!”

Ook in 2022 gaan we van start met boeiende restauratieprojecten in het atelier van The Phoebus Foundation! Naomi Meulemans, restaurator van de moderne en hedendaagse deelcollecties, overziet de restauratie campagne van de installatie Los Muñecos, vervaardigd in 1916 door Italiaans – Argentijnse kunstenaar Libero Badii (1916 – 2001).

Los Muñecos ofwel De poppen is een indrukwekkende installatie van 14 houten beschilderde sculpturen van bijna 5 meter hoog. De instabiliteit van het hout en de drastische afschilfering van de verflagen vragen om een uitvoerige restauratie.

Elke pop draagt een titel die verwijst naar een maatschappelijke personificatie. Net zoals in de maatschappij waarin we met elkaar verbonden staan, worden ook deze sculpturen met elkaar in de ruimte verbonden door een kabel. Bovendien worden ze ook samengehouden door een ‘Tablero’, symbool voor de draaischijf van geluk.

Reeds in 2017 startte restaurator Naomi deze campagne met een vooronderzoek, samen met  restaurator en specialist hedendaagse kunst Frederika Huys. Aanvullend werd een materiaalanalyse uitgevoerd in het atelier. Met verrassend resultaat: x-ray fotografie toont aan dat de huidige schade deels een gevolg is van het vervaardigingsproces! Samen met restaurator Giovanna Tamà en het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK-IRPA) wordt de zoektocht naar de problematiek achter de verfafschildering verdergezet. Dit alles zal leiden tot een deontologisch verantwoorde restauratie en onderzoekspublicatie in 2022.

Wordt vervolgd!

Zoals gebruikelijk bij de The Phoebus Foundation gaan restauratie en onderzoek hand in hand. Een mooi voorbeeld daarvan is Onze-Lieve-Vrouw van de Kandelaar, een anoniem Peruviaans doek uit de 18e eeuw, dat tot de collectie Latijns-Amerikaanse kunst uit de koloniale periode behoort. Conservator Carlos González Juste geeft meer uitleg over de behandeling en het onderzoek van dit fascinerende werk.

“Dankzij de dunne verflaag konden we met het blote oog al zien dat er zich een vroegere schildering onder de compositie zou bevinden. Technische studies (IRR-fotografie, röntgenfoto’s, MA-XRF-scanning en houtanalyse) bevestigden onze vermoedens en legden het bestaan van een volledig afgewerkt schilderij eronder bloot!”

“Met de behandeling en het onderzoek van Onze-Lieve-Vrouw van de Kandelaar trachten we niet alleen de fysieke integriteit van het kunstwerk te bewaren en het vroegere kleurrijke en delicate uiterlijk te herstellen. We vergroten ook onze kennis over de technieken, materialen en gewoonten van de 17de- en 18de-eeuwse schilderspraktijken in Peru.”

Voor de tentoonstelling James Ensor in Kunsthalle Mannheim (DL) reisde restaurator Naomi Meulemans in 2021 als koerier naar Duitsland om te helpen bij de installatie van maar liefst 5 kunstwerken die The Phoebus Foundation voor dit project in bruikleen gaf.

Het werk van de Belgische kunstenaar James Ensor (1860-1949), de beroemde “schilder van maskers”, is diepgeworteld in de geschiedenis van de Kunsthalle Mannheim. Reeds in 1928 werd de schilder daar in een solotentoonstelling gevierd als een belangrijke en uitzonderlijke hedendaagse kunstenaar. De tentoonstelling die in juni 2021 opende concentreerde zich op Ensors beroemde zelfportret-masker-dood-stillevenmotieven, die een belangrijke plaats in zijn oeuvre opeisen.

Omwille van de Covid-19 restricties was het een hele uitdaging voor onze koerier om aanwezig te kunnen zijn. Naomi is er echter in geslaagd om de installatie van alle 5 de kunstwerken te overzien en een aangepast en correct klimaat in de museumzalen te garanderen – een absolute vereiste voor deze waardevolle en fragiele kunstwerken.

Phoebus Fellow Anna Rota (IT) neemt je mee achter de schermen van haar restauratieproject bij The Phoebus Foundation:

“Ondanks het kleine formaat (25 x 25 cm) trekt dit schilderij uit het atelier van Joos Van Cleve (1485-1541) meteen onze aandacht. De ongebruikelijke ruitvormige drager lijkt uniek te zijn in het oeuvre van de kunstenaar en roept vragen op over de verspreiding van ruitvormige schilderijen in de Renaissance schilderkunst.”

“De gezichtstonen, met een uitzonderlijk zachte overgang tussen licht en donker, doen denken aan het “sfumato” van Leonardo Da Vinci. De kunstenaar had bijzonder veel aandacht voor details en gebruikt hiervoor verschillende materiële trucjes: kijk maar naar de dikte van de kleurlaag van de parels in het haar van Maria of de plooien van de witte sluier langs haar halslijn. Het haar van Maria en de gezichten en handen zijn dan weer met zeer dunne penseelstreken weergegeven.”

“Na het verwijderen van vernis en retouches kwamen de prachtige kleuren van de gezichtstonen weer naar boven, evenals sommige details die voorheen minder zichtbaar waren. Dankzij de restauratie hebben we ons kunnen verdiepen in de schildertechniek van Van Cleve en zijn atelier.”

Kunsthistorica Anne-Rieke van Shaik (NL) focuste tijdens haar fellowship op de deelcollectie topografie en cartografie. Anne-Rieke vertelt je graag meer over de inhoud van haar Phoebus Fellowship:

 “Ik ben gebeten door vroegmoderne media, de narratieve kwaliteiten van cartografie, en de verwevenheid van kaarten, boeken en prenten in deze periode. Als lid van het Explokart Research Programme on the History of Cartography (Universiteit Amsterdam) werk ik aan diverse projecten zoals een cartografische database en een handboek rond historische cartografie.”

“Tijdens mijn Phoebus Fellowship onderzocht ik de grote verscheidenheid aan objecten uit de rijke deelcollectie topografie en cartografie; variërend van zeekaarten, militaire nieuwskaarten, stadsgezichten en vroege wereldkaarten tot gekleurde atlassen, reisboeken en globes. Ik inventariseerde de voorwerpen verder en verbeterede en vulde de catalogusbeschrijvingen aan. De opvallende resultaten en schatten van de collectie zullen later gepresenteerd worden aan een breder publiek, bijvoorbeeld in de vorm van een tentoonstelling of publicatie.”

Wat vliegt de tijd! Na meer dan zeven maanden namen we eind november 2021 afscheid van de stad Tallinn, waar we de tentoonstellingen From Memling to Rubens en Crazy about Dymphna in het Kadriorg Museum en het Niguliste Museum toonden. Wat was het een bijzondere eer om voor de eerste keer ooit naar het buitenland te reizen met onze omvangrijke collectie oude meesters! Wij zijn onze partners in Estland dan ook uitermate dankbaar voor deze unieke opportuniteit. Wegens hun grote succes werden beide tentoonstellingen met een maand verlengd zodat de bezoekers nog langer konden genieten van deze topstukken. Begin december 2021 reisde het team van The Phoebus Foundation naar het sneeuwachtige Tallinn om de afbouw in goede banen te leiden en de kunstwerken terug thuis te brengen.

Geen goeie collectieregistratie en mooie boeken zonder perfecte foto’s. Neem een blik achter de schermen van onze fotostudio waar onze fotografen diverse kunstwerken vastleggen met hun lens. Michel vertelt je graag meer over deze boeiende en uitdagende taak.

Verschilt de fotografie van kunstobjecten veel van andere fotografiegenres?

“Kunstfotografie is toch een specialisatie op zich. Veel mensen denken dat je gewoon een schilderij of sculptuur voor een witte achtergrond zet, op een knopje drukt en that’s it. De realiteit is veel complexer. De fotografie van kunstobjecten is enorm technisch omwille van de grote materiële diversiteit van de kunstwerken. Een glazen vaas, een manuscript of een schilderij vragen elk bijvoorbeeld om een totaal andere opstelling en belichting. Bovendien moeten deze tijdens de opnames voortdurend bijgesteld worden. In tegenstelling tot bijvoorbeeld modeshoots, waarbij het licht quasi ongewijzigd blijft en het model verschillende poses aanneemt om zo goed mogelijk in beeld te komen, is het bij kunstfotografie de fotograaf die moet spelen met licht en schaduw. Het kunstwerk beweegt niet hé (lacht). Het is telkens opnieuw een vraagstuk dat opgelost moet worden.”

Vanwaar je interesse en specialisatie in kunstfotografie?

“Ik ben er eigenlijk toevallig ingerold! Een van mijn eerste opdrachten was de fotografie van twee terracottavazen uit de Dominicaanse Republiek voor een advertentie. Sindsdien heb ik voor verschillende instellingen gefotografeerd en heb ik meegewerkt aan diverse projecten. Al die jaren later vind ik het nog steeds enorm verrijkend. Er passeert een enorm breed scala van objecten voor mijn lens en ik kan de kunstvoorwerpen ook langs alle kanten bekijken. Ik ontdek vaak verrassende details!”

Welke objecten fotografeer je het liefst?

“Zonder twijfel sculpturen. In de meeste gevallen zijn ze langs alle kanten uitgewerkt, alsof de beeldhouwer wil dat je er rond kan lopen. Als fotograaf ga ik dan steeds op zoek naar de beste hoek om het kunstwerk zo dynamisch mogelijk weer te geven. Het is een echt experiment met licht en schaduw.”

Ontdek de bijzondere deelcollectie Maritiem en Logistiek Erfgoed van The Phoebus Foundation! Een enthousiast team van vrijwilligers staat in voor het dagelijks reilen en zeilen van deze buitengewone verzameling. Als gepensioneerde havenarbeiders en/of erfgoedliefhebbers kennen zij deze collectie van historische stootwagens, tractors, monster-, meet- en weegtoestellen op hun duimpje. Wekelijks verzamelen zij in het depot Argentin in Antwerpen Noord waar zij samen werken aan het onderhoud en ontsluiting van de verzameling. 

Een dag bij het havenerfgoed begint voor sommigen al voor de dageraad. Vrijwilliger Juul, de vroege vogel van de groep, is meestal vanaf zes uur ’s ochtends in de weer. Eén na één komen collega’s de groep vervoegen. Omstreeks half negen wordt er kort bijgepraat met een tas koffie en wordt het plan van de dag besproken. Het vrijwilligersteam kan putten uit een zeer diverse achtergrondgeschiedenis van zijn leden die elk vanuit hun eigen expertise een belangrijke schakel binnen de groep vormen. Zo zijn Juul en Roger de lasspecialisten van dienst, kan Freddy aardig wat sleutelen en weet Fred nagenoeg alles van elektrotechniek. Deze diversiteit heeft als voordeel dat tegelijkertijd gewerkt kan worden aan verschillende grote projecten. Een belangrijk aspect van hun takenpakket is de conservatie van zeldzame erfgoedobjecten. “Het huidige grote project waar we aan bezig zijn is de Antigoonkraan”, weet vrijwilliger Fred ons te vertellen. “Het is een havenvoertuig van begin jaren 50, hoogstwaarschijnlijk is zij de laatste in zijn soort. Het vele mechanische werk is ondertussen achter de rug, met veel geduld en moeite. Zonder enig plan of vorm van documentatie, bleek dit geen eenvoudige klus te zijn. Gelukkig kunnen we rekenen op het vakmanschap en de expertise van onze teamgenoten om samen deze problemen op te lossen.”

In kleine groepjes wordt er naarstig verder gewerkt. Schilderen, schuren, lassen, restauratie van alle mogelijke gereedschappen, … voor je het weet is het tijd voor een welverdiende koffiepauze waar naar goede gewoonte herinneringen uit ‘de goeie oude tijd’ worden bovengehaald. ”Dit is belangrijk”, zo getuigt Harry, de Benjamin van de groep: “Na een carrière van 43 jaar in de havenwereld als commerciële manager ben ik blij dat ik sinds mijn pensioen hier terecht kon. Ik ben altijd geïntrigeerd geweest door geschiedenis en hier bij het Logistiek en Maritiem Erfgoed kan ik mijn steentje bijdragen. Mijn technische kennis is eerder beperkt, maar hier kan ik gelukkig werken aan het grootschalige waarderingsproject van de collectie. Elk object wordt zorgvuldig opgemeten, gecatalogeerd en gefotografeerd. Sommige stukken zijn werkelijk uniek en kennen een uitzonderlijke geschiedenis, wat mij steeds weer weet te fascineren. De vele verhalen en boeiende anekdotes brengen de stukken weer tot leven.” Dezelfde passie en motivatie wordt ook gedeeld door de rest van de groep.

Doorheen de jaren werden meerdere grootschalige conservatieprojecten afgewerkt. Voor vrijwilliger Martin is dit van essentieel belang. “Ons doel is om hiermee het maritiem erfgoed te bewaren en te behouden voor de volgende generaties. De Antwerpse haven en haar arbeiders zijn wereldwijd bekend vanwege hun vakwerk en professionaliteit. Helaas gaat deze geschiedenis snel verloren. De generatie waarvan ik de stiel leerde is nu tussen de 75 en 91 jaar oud. Handelingen en gereedschap van toen worden niet meer gehanteerd. We zien het dan ook als onze taak om dit belangrijk erfgoed door te geven aan de volgende generaties. Door onze inzet hier in magazijn Argentin hopen we dit te kunnen verwezenlijken.”

Tot ongeveer 12 uur wordt er verder gewerkt aan de verschillende projecten bij het havenerfgoed. Tijd voor de welverdiende ‘schaft’. Vaak is het vrijwilliger Jacques, jarenlang scheepskok geweest, die de rest van de groep verrast met soep of een warme maaltijd. Aan tafel worden niet zelden oude herinneringen opgehaald waarbij talrijke anekdotes uit het havenleven de revue passeren. Samen dromen zij ook over de toekomst. “Hopelijk kunnen we binnenkort onze deuren weer openen voor groepen. Op deze manier zouden we onze passie, maar vooral ook deze bijzondere collectie, terug kunnen delen met het grote publiek.”

Kijk mee achter de schermen naar de restauratiebehandeling van een van de oudste olieverfschilderijen uit de collectie van The Phoebus Foundation. Daterend uit ca. 1418-25 is het kunstwerk nog ouder dan het befaamde Lam Gods van de gebroeders van Eyck (1432). Bestaande uit vier panelen, gewijd aan de Maagd Maria, maakte het oorspronkelijk wellicht onderdeel uit van een groter altaarstuk.

Wie goed kijkt ziet dat de kunstenaar al erg vooruitstrevend was door schaduw af te beelden bij zijn figuren waardoor ze een driedimensionaal karakter krijgen. Een technische slagschaduw ontbreekt echter nog, wat aangeeft dat we ons op een belangrijk kantelpunt in de Westerse kunstgeschiedenis bevinden. Om die reden werd er recent voor gekozen om een uitgebreide conservatiebehandeling op te starten. Tijdens de restauratie hopen we meer te weten te komen over de geografische herkomst van de panelen en over de gebruikte methoden en materialen van de schilder.

Bij aanvang van de restauratie bleek dat zowel de uitvoering als de vergulding op het paneel zich in een goede staat bevinden. De behandeling voorziet vooral het verwijderen van verouderde vuillagen zodat de sprankelende kleuren terug vrij gelegd kunnen worden. Het schilderij in zijn geheel, maar vooral de verguldingen, zijn erg fragiel, waardoor bijzondere voorzichtigheid geboden is. Door middel van metalen priemen of pons maakte de kunstenaar in de 15de eeuw kleine indrukken in het bladgoud om zo de florale motiefjes in de hemel te bekomen die dit werk zo bijzonder maken. Deze motiefjes werden tijdens de restauratiebehandeling eindelijk terug zichtbaar doordat opgehoogd vernis en vuil eruit verwijderd werden. 

De conservatiebehandeling wordt verspreid over drie jaar en wordt uitgevoerd door Sven Van Dorst, hoofd van het restauratieatelier van The Phoebus Foundation, in samenwerking met Hilde Weissenborn, zelfstandig restaurator gespecialiseerd in de behandeling van 15de en 16de-eeuwse Vlaamse meesters.

Speciaal voor Thuis bij Jordaens ondergingen verschillende werken van Jacob Jordaens een uitgebreide restauratiebehandeling. Restauratoren Jill en Ellen Keppens nemen je mee achter de verflagen van Slapende Antiope benaderd door Jupiter (1660).

“Dit schilderij deed ons denken aan een oude bekende! Een paar jaar geleden restaureerden we een haast identieke schone slaapster van Jordaens; Psyche. Deze keer gaat het om Antiope, vergezeld door Jupiter die vermomd als sater, het doek van haar lichaam afneemt.”

“Jordaens en zijn tijdgenoten hielden van dit erotische thema en vooral van het contrast tussen Antiope’s porseleinen naakte huid en de lelijkheid van Jupiter. Deze tegenstelling geraakte echter helemaal bedekt onder een dikke vernislaag. Tijdens de afname van de vernis en de oude retouches kwamen niet alleen de prachtige kleuren maar ook Jordaens’ schetsmatige techniek terug aan het licht. De vleugels van de arend zijn met een paar vlotte borstelstreken van verdunde bruine verf geschilderd, waaronder de grijze kleur van de grondlaag doorschemert. In zijn veren bracht Jordaens nog enkele felblauwe dikke toetsen aan.”

“Deze schetsmatige zones en het eerder beperkte formaat doen twijfelen aan het doel van dit schilderij. Was het een afgewerkt schilderij? Onderdeel van een uitgewerkte voorstudie? Of diende het als voorbeeld voor een klant?”

Hoe dan ook: dit schilderij is terug thuis bij Jordaens in het Frans Hals Museum te Haarlem!